२ जेष्ठ २०७९, सोमबार

May 16, 2022

नियमित कामको शिलशिलामा केन्द्रीय क्याम्पस किर्तिपुरको राजनीति शास्त्र विभागमा गएकोबेला अलिकति फुर्सद भएकोले जाडो छल्न घामको आलिंगनमा बाँधिएर बसिरहेको थिए । जनजाति र शोधपत्रको बारेमा छलफल पनि चलिरहेको थियो, केही विद्यार्थीको साथमा । यत्तिकैमा एक अपरिचित युवती पनि छलफलमा जोडिन आइपुगिन । मैले वरिष्ठ समाज शास्त्री तथा मानव शास्त्री डोरबहादुर विष्टको बारेमा २०७४ माघ ४ को एपी वान टिभिमा टिकाराम यात्रीले संचालन गरेको कार्यक्रममा पूर्व मन्त्री केशर बहादुर विष्टले समाज र संस्कृति बारेमा भनेको कुरा ‘कर्णालीका कतिपय ठाँउमा अहिले पनि शव अघिअघि बोका पछिपछि लगेर काटेर खाने चलन छ’ भने ।

Advertisement

मेरो कुरा भूईमा खस्न नपाउदै ती युवतीले बिचैमा मलाई रोकेर भनिन–‘किन कर्णालीमा सर यही हाम्रो लम्जुँङ्गमा हाम्रो जातमा पनि छ नि ।’ मेरा लागि अलि अनौठो र नयाँ कुरा भएकोले उनको परिचय मागे । उनले भनिन् विनु गुरुङ (परिवर्तित नाम), पुर्खौलि घर लम्जूँङ, र अहिले वनस्थलिको स्ठाई बासिन्दा । अघिको कुरालाई निरन्तरता दिँदै भनिन–‘हाम्रो जातिमा भेडाको प्रगोग गरिन्छ । लोग्ने मानिस मरेको भए भेडा(थुम) र स्वास्नी मानिस भए भेडि चाहिन्छ । घर र शव अन्त्यस्ति गर्ने ठाँउको बिचको चौतारोमा काटेर पकाएर खाने गरिन्छ । मृत्कको सागर यात्रामा सहभागी मानिसलाई उसले दुःख दिएको र त्यसरी नखुवाएमा उसको आत्माले शान्ति पाउँदैन भन्ने गरिन्छ ।’

मैले यस्तो चलन र रितिथिति नदेखेको हुँदा एक तमासले सुनिरहे र मनमनै यस्तो पनि हुन्छ है भनेर गुनिरहे । हुनत हाम्रो गुल्मितिर म सानो छँदा चिया बिस्कुट खाने चलन थियो र कसैकसैले भात पनि खाने गर्देथिए । उनको कुरा यतिमै रोकिएन । ‘हाम्रोमा तपाईहरुको जातमा काजक्रिया गरेजस्तै अर्घौ गर्ने गरिन्छ । त्यसमा पनि भेडाको प्रयोग हुन्छ । आफन्त वरिपरि बसेर लामाले मृतकको आत्मा पसालिदिएको भेडा बीचमा छोडिन्छ । सबैले खाना दिन्छन् तर भेडाले सबैले दिएको खाना खाँदैन । त्यसले आफ्ना खास मानिसले दिएको मात्र खान्छ ।’

मैले अरु पनि यस्ता कुरा के-के गरिन्छ भनि सोधे । उनको जवाफ थियो-त्यसरी छोडेको भेडाले आफ्ना खास मानिसको अगाडि उभिएर पुच्छर मानिसतिर फर्काएर जीउमा भएको पानी शरीर हल्लाएर झारेमा त्यस घरमा निकट भविष्या अर्को मानिसको मृत्यु हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । यदी टाउको आफन्ततिर फर्काएर जीउ हल्लाएर पानी झारेमा निकट भविष्यमा कसैको मृत्यु नहुने विश्वास गरिन्छ । के यस्तो घटना घट्छ त ? मेरै आँखाले देखेको कुरा कसरी नपत्याउनु सर भनिन् । म जिल्ल परे । दिमाग तिल्मिलायो ।

उनका यति कुरा सुनेपछि ममा थप कौतुहलता जागे र सोधे–तपाई के गर्दै हुनुहुन्छ ? उनले मानव शास्त्र तथा समाज शास्त्रमा मास्टर्स गरेर काठमाण्डौको एउटा नीजि कलेजमा सोही विषय पढाउदै गरेको कुरा बताईन । तपाई मानव शास्त्र र समाज शास्त्रको विद्यार्थी र शिक्षक भएकाले यस्ता विषयमा थप अध्ययन गरेर वास्तविकता पत्ता लगाउनु पर्ने नि । जवाफमा, हामीले पढ्ने सिद्वान्त पश्चिमाहरुको हो । हाम्रो समाज अनुकुल छैन र बनाउने प्रयत्न खासै भएको छैन । पश्चिमाहरुका भनाई र सिद्वान्त उल्लेख गरिएन र उनीहरुले मान्यता दिएनन् भने हाम्रा अनुसन्धानको अर्थ के छ ? छ के ही ? म मौन रहे । किनकि उनलाई आस्वस्त बनाउने जवाफ म सँग थिएन ।

हाम्रा समाजमा बोक्सि लाग्ने कुरा अहिले पनि पनि छन् । कोही गरीब छन्, विधवा छन् भने बोक्सा–बोक्सि भन्दिने चलन छ । कैयौ गरीबहरु मरिनदेविहरु भएका छन् र भैरहेका छन् । २०७७ माघ १ गतेका दिन नया पत्रिकाले ‘झारफुकको नाममा क्रुर यातनाः रड, पाइप र झाँझर तताएर डाम्दा एकको मृत्यु,दुई गम्भीर’ ले समाचार छापेको थियो । गुल्मी सदरमुकाम उदिन ढुङ्गाको समाचार थियो । सर्सर्ती पढ्दा मृतक ६० वर्ष र धामि ४० वर्षका लेखेको थियो । सोचे ति नपढेका मानिस थिए होलान र रुढीवादी अन्धविश्वासमा भर पर्दा त्यस्तो घटना हुन पुगे होला । तर विडम्वना माथिका कहानी सुनाउने युवती ४० वर्ष भित्रैकि थिइन् र पठित पनि । मेरो दिमाग फनफनी घुमिरहयो ।

कुरा बढ्दै गर्दा उनले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा घटेको मात्रै होईन कि घटिरहेको भन्दै मेरा लागि रोचक तर उनका लागि केही पिडादायी घटना भन्न खोजिन यही अन्धविश्वाससंग जोडिएको । मैले हुन्छ तपाईलाइ अप्ठेरो पर्दैन र लाग्दैन भने हामी सुन्न तयार छौ भने । तपाईले पत्याउनु हुन्न होला ? म अविवाहित हुँ । यसो हुनका पछाडी मेरा शत्रुहरु लागेका छन् । मैले सोधे कस्ता शत्रु ? उनले थपिन–कतिजनालाई मैले मन पराए । कतिले मलाई मन पराए । माग्न आउनेहरुलाई हुँदैन भनेपछि उनीहरु मेरा पछि लागेका रहेछन् । कसैले मेरा विषयमा नराम्रा कुरा गर्ने रहेछन । कसैले त टुनामुना लगाएर मलाई यो अवस्थामा पुर्याउने खेल खेल्दा रहेछन् ।

मेरो घरको गेटमा कसैले दूधको प्याकेट ल्याएर राखिदिन्छ । त्यो दूध मैले खाओस भनेर । त्यो दूध कुकुरलाई दिँदा पनि खाँदैन किनभने त्यसमा टुनामुना हालेको हुन्छ । मलाई अति भोक लागेका बेला पनि कहिलेकाँहि एक गाँस पनि जाँदैन । पेट खालि छ । अनि त्यो खाना कुकुरलाई दिँदा पनि खाँदैन । अब भन्नुहोस त टुनामुना नलगाईकन त्यस्तो हुन्छ ? कहिले नयाँ जुत्ता ल्याएर फालिदिएको हुन्छ । हैरान पारे र मेरो विवाह हुन नदिन अनेकौ खेल खेलेका छन् । हुनत मलाई मेरो विवाह नभएकोमा त्यती चिन्ता छैन । भाग्यमा जे छ त्यही हुने हो ।

शिक्षाले मानिसको चेतना परिवर्तन गर्छ भनिन्छ । मानिसको जीवनस्तर सुधार गर्न सहयोग गर्छ । नयाँ पत्रिकाको समाचारलाई आधार मान्ने हो भने अवश्य पनि शिक्षाले परिवर्तनमा सघाउछ । तर ती पठीत युवतीको अनुभवलाई स्वीकार गर्ने हो भने शिक्षाले त प्रमाणपत्र मात्र दिने काम गर्दो रहेछ कि ? शिक्षा र चेतना भन्ने कुरा फरक–फरक रहेछन् कि ? संस्कृतिलाई जोगाउन त्यसमा भएका खराबीहरुलाई हटाउनु पर्छ । तर शुरु कसले गर्ने ? कहाँबाट शुरु गर्ने ? कथित हामी पठित भन्नेहरुले पनि यो काम नगरे कसले गर्ने ? भनाइ र गराइ बीचको तालमेल कसरी गराउने ? पढाइ केबल पढ्नका लागि पढीने हो ? प्रमाणपत्र लिनका लागि मात्रै पढ्ने सिद्धान्त हुन त सबै सिद्धान्त ?

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी लुम्बिनीमा, देउवाले गरे स्वागत भरतपुरमा रेनु भन्दा विजय ४३ मतले अगाडि धनगढीमा मतान्तर बढाउँदै स्वतन्त्र उम्मेदवार हमाल दिल्लीको तापक्रम ४९ डिग्री सेल्सियस, सर्वसाधारणलाई घरभित्रै बस्न अनुरोध भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी आज ६ घण्टाको लागि नेपाल आउँदै बुटवलमा खेलराज पाण्डेय १८१४ मतले अघि तिलोत्तमामा एमालेको विजयी सुरुवात, गठबन्धनलाई हराउँदै वडा १ को अध्यक्षमा गिरी सैनामैना २ मा गठबन्धनलाई हराउँदै एमालेका कंडेल विजयी देवदहमा एमालेको अग्रता कायमै, काँग्रेस २०९ मतले पछाडी चितवनका २० वडाको मतपरिणाम सार्वजनिक, कांग्रेस ९ र एमाले ६ वडामा विजयी पोखराको पहिलाे नतिजा : १ मा एमाले, २ मा कांग्रेस विजयी तिलोत्तमामा खाँण र चापागाईं बीच कडा प्रतिस्पर्धा जारी गौतमबुद्ध विमानस्थलमा पहिलाे अन्तर्राष्ट्रिय उडान, जजिरा एयरबेजको जहाज अवतरण बुटवल उपमहानगर-१९ मा प्यानलसहित एमाले विजयी लुम्बिनी प्रदेशसहित यी स्थानमा वर्षाकाे सम्भावना, भाेलि हावाहुरी चल्नसक्ने दाङको बङ्गलाचुलीमा गठबन्धन दल विजयी देवदहमा एमालेको अग्रता कायमै, काँग्रेस १६९ मतले पछाडी तिनाउमा गठबन्धनलाई हराउँदै बहुमत वडासहित एमालेको जित लुम्बिनी भ्रमणले नेपाल–भारत सम्बन्ध अझ मजबुत बनाउने छ : भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी तिलोत्तमामा एमालेका चापागाइँ र कांग्रेसका खाँणबीच कडा प्रतिष्पर्धा