१ भाद्र २०७९, बुधबार

Aug 17, 2022

प्रत्येक श्रावण शुक्ल पञ्चमीको दिनलाई नाग पञ्चमीको रूपमा मनाउने गरिन्छ । घरको मूलद्वार (ढोका) माथि नागको तस्वी विधिपूर्वक पूजा गरि टासिन्छ। नाग पञ्चमीमा नागको चित्र बनाई पूजा गरेर घरमा टाँस्नाले सर्प भय हुदैन भन्ने मान्यता रहेको छ। ज्योतिषशास्त्र(अनुसार पञ्चमी तिथिका स्वामी नाग देवता हुन्। नागपञ्चमीको दिन नागको चित्रमा दुध, दही, अक्षता, फुल, दुबो राखी गाइको गोबरको सहायताले घरको ढोका माथि टाँस्ने गरिन्छ ।

Advertisement

यस दिनदेखि बर्षायाम समाप्त भई हिउँद सुरू भएको पनि मान्ने गरिन्छ। नागका अष्टकुल अर्थात अनन्त, बासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख नागको चित्र टाँस्नाले त्यस्तो घरमा चट्याङ नपर्ने तथा आगो, बिजुली र सर्पको डरसमेत नहुने धार्मिक विश्वासरहेको छ ।

भूमिमा नाग देवताको बसोबास हुने र भूमि खन्दा नागलाई कष्ट हुने सम्भावना भएकाले नागपञ्चमीका दिन भूमिमा हलो जोत्नु वा जग राख्नु शुभ मानिदैंन। नागपञ्चमीमा नागको चित्र बनाई पूजा गरेर घरमा टाँस्नाले सर्प भए हुदैन भन्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ । सर्पले वायू मण्डलमा रहेको दुसित हावा ग्रहण गरि वातावरण शुद्ध गर्न पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ भन्ने बैज्ञानिक मान्यता पनि छ।

पौराणिक कथनअनुसार नागपञ्चमी पर्व कसरी सुरु भयो भन्ने सम्बन्धमा पनि विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरुमा लेखिएका कुराहरुलाई आधार मान्दा राजा परीक्षितका छोरा जनमेजयले गरेको सर्पसत्र यज्ञ रोक्नलाई तक्षक नागकै भानिज आस्तिक, जरत्कारु र मनसादेवी सुपुत्रले अनुरोध गरेपछि सर्पयज्ञ रोकियो र सम्पूर्ण नागहरुको उद्धार भएको दिन पनि श्रावण शुक्ल पञ्चमीको दिन भएकाले यो दिनदेखि नै नागपञ्चमी पर्व मनाउन थालिएको कुरा धेरै पुराणहरुमा उल्लेख भएको पाइन्छ ।

त्यस्तै नाग पञ्चमीका सम्बन्धमा अर्को एउटा किम्बदन्ती पनि छ । जस अनुसार प्राचिनकालमा एउटा किसानले आफ्नो बाली लगाउन खेतमा खन्दा माटो भित्र रहेका तीनवटा नागका बच्चाहरू काटिएर मरेछन्। त्यसपछि ती बच्चाहरूकि आमा नागिनीले थाहा पाएपछि किसानका घरमा गई उसका सबै परिवारलाई डसेर मारिदिएछ । त्यसबेला संयोगवश एउटी छोरी बाहिर कतै गएकिले उ मात्रै बाँच्न सफल भइछ ।

त्यसपछि नागिनीले थाहा पएर ती कन्यालाई डसेर मार्न भन्दै अर्को दिन किसानको घरमा गएछ । त्यतिबेला कन्याले रूँदै हात जोडेर बिलौना गर्दै माफी मागिन, म बाँच्न पाउ,म तपाईलाई दूध पिलाउँछु भन्दै रोइ–कराई गर्न थालिन् । अनि कचौरा भरी दूध ल्याएर नागिनीका अगाडी राखिदिईन्, नगिनीलाई पनि भोक प्यास र थकाई लागेको हुँदा उसले त्यो दुध पिई र आफुलाई शान्त पारी, अनि ती कन्य लाई जीवन दान दिई।

अनि उसले केही माग्नु छ भने माग म तिमीलाई बरदान दिन्छु भनी । किसानकी छोरीले आफ्ना मरेका सबै परिवारलाई पुनः बचाइदिन आग्रह गरिन् । त्यसपछि नागिनीले ती कन्याको आग्रह अनुसार मरेका सबै परिवारलाई जिवित परिदिइन् । पुनर्जीवन पाएका सबै सदस्य हर्षित हुँदै त्यस दिनबाट नाग देवताको पूजा आरधाना गर्न थाले । संयोगवस् त्यो दिन श्रावण शुक्ल पञ्चमी भएकाले त्यो दिनलाई नाग पञ्चमी भन्न थालियो। हरेक कृषकहरूले यो दिन नागको विशेष रूपमा पूजा गर्ने गर्द छन् ।

हिन्दुधर्मावलम्बीहरूले नागलाई शिव र विष्णुको प्रतिकको रूपमा मानेर पुजा गर्दछन् । शिवले आफ्नो गलामा नागको माला लगएका छ्न् भने विष्णु जलमाथि शेषनागको शैंयामा फाडको छाता ओढी सुतेको देखिन्छ । त्यसैगरी कृष्णका दाई वलाराम र रामका भाई लक्ष्मण पनि शेषनागका अवतार मनिन्छ्न् । त्यसै गरि पाण्डुपुत्र अर्जुन र चन्द्रगुप्त द्वितियले पनि नाग कन्यासँग विवाह गरेका थिए भन्ने कुरा पुराणहरूमा उल्लख गरिएको छ।

तसर्थ यस आधारमा पनि नागको महत्त्व रहेको पुष्टि हुन्छ । जुन घरमा नागको बास हुन्छ, त्यो घरमा लक्ष्मीको पनि बास हुन्छ भन्ने बिश्वास रहेको छ । सर्प भूमिमा र जलमा बास गर्ने प्राणीलाई पनि सम्मानपूर्वक पूजा गर्ने परम्पराले पनि हाम्रो वैदिक धर्म सबै प्राणीप्रति सद्भाव राख्छ भन्ने पुष्टि हुन्छ । अर्कोतर्फ नाग पञ्चमी पनि नेपाल कृषिप्रधान मुलुक भएको र नाग कृषकहरूले बढी मान्य देवता भएकाले नेपालको महत्वपूर्ण चाड अन्तर्गत नै पर्दछ ।-(लेखक नेपाल ज्योतिष परिषद् रूपन्देहीका अध्यक्ष हुन् ।)

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालमा १५० शैय्याको नयाँ भवनबाट प्रसूति सेवा बन्दीलाई कारागारभित्रै अस्पताल मुख्यमन्त्री केजरीवालद्वारा ‘भारतलाई पहिलो बनाऔँ’ अभियान सुरु ‘पत्रकार कुट्ने’ परासीको पाल्हीनन्दन प्रमुखलाई कारवाहीको माग निर्वाचन सुरक्षा योजना बनाउन आयोगको निर्देशन अर्थमा चुक्यो लुम्बिनी सरकार नवलपरासीको विभिन्न स्थानबाट फरार ७ जना प्रतिवादी पक्राउ दार्चुलामा जीप दुर्घटना : पाँच जनाको मृत्यु, छ घाइते लुम्बिनी फोटो ग्राफर संघको सप्ताहव्यापी कार्यक्रम , ५० जनाले गरे रक्तदान लुम्बिनी सरकारले आफ्नाे सेवा सुविधा वृद्धिका लागि खुलायाे बाटाे, थप नियुक्तिका लागि अनुसूची हेरफेर चार महिनामा विपद्का घटनाले लियो १५७ जनाको ज्यान, ८५ करोडभन्दा बढीको आर्थिक क्षति लुम्बिनी अस्पतालको टेण्डर घोटाला : कागजातसहित ७ दिन भित्र उपस्थित हुन प्राधिकरणलाई निर्देशन कपिलबस्तुको सिद्धार्थ रिसोर्टमा तीज विशेष कार्यक्रम हुने, सहभागीलाई पुरस्कार ! महाअभियोग टुङ्गो लगाउने कार्यतालिका अर्को बैठकमा पेश हुने पुरुषहरू धेरै काम गर्छन् तर, महिलाहरूलाई फुर्सद कम हुन्छ निर्वाचन नजिकिएसँगै फेरि गृहजिल्ला जाँदै एमाले अध्यक्ष ओली नेपाल र बेलायतबीच स्वास्थ्य जनशक्ति पठाउनेसम्बन्धी श्रम समझदारीमा हस्ताक्षर हुने सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्दै कुशको पूजा गरेर तीनछठी पर्व मनाइयो छुट्टाछुट्टै घटनामा बाँकेमा दुई जनाको मृत्यु दक्षिण कोरियामा एकैदिन एक लाख ८० हजार भन्दा बढी सङ्क्रमित