२९ श्रावण २०७९, आईतवार

Aug 14, 2022

विश्वको कतिपय मुलुकमा आत्महत्या सामाजिक दृष्टिमा पाप र कानूनका नजरमा अपराध मानिन्छ । हिन्दू धर्मग्रन्थ अनुसार आत्महत्या गर्ने सोझै नर्क जाने विश्वास छ । आत्महत्या किन र कसरी गर्याे भन्ने कुराको गहिरो अध्ययन अनुसन्धान नै नगरी हलुका तरिकाले बोल्नेहरुका जमात समाजमा बढी हुन्छ । त्यो ब्यक्तिले आत्महत्या गर्नुपर्ने कारणहरु के थियो ? किन आफूले आफैलाई समाप्त गर्न अग्रसर भयो ?आत्महत्या गर्नुपर्ने अवस्था कसरी सिर्जना भयो ? त्यसमा कस्ता अस्वस्थ्य सामाजिक दबावहरुको भूमिका रह्यो ? भन्ने विषयहरुको अध्ययन गरेर समाधानको खोजी नगर्दा आत्महत्या गम्भीर र घातक विषय बन्दै गएको छ । एउटा मान्छेले यो संसारबाट स्वयं सदाका लागि बहिर्गमन गर्नु ठट्टाको कुरा हुँदै होइन । आत्महत्यालाई हलुका मूल्याङ्न गर्नु घोर अबुझपन हो ।

Advertisement

अहिलेको विश्व समाजमा आत्महत्या एउटा महामारी जस्तैः गम्भीर समस्याका रुपमा फैलिरहेको छ । बढ्दो सहरीकरण र आधुनिकीकरणसँगै भित्रिएको विज्ञान र प्रविधिले मान्छेलाई एक्लो र परनिर्भर बनाउँदै लगेको छ भने मान्छे स्वार्थी बन्दै गएको छ । यसले सामाजिक एकता र सामुहिकताको भावनाहरु घट्दै जानेक्रमका साथै र समाजमा ब्यक्तिवादी चरित्र हावी हँुदै गएको छ । जसले गर्दा सोसियल हारमुनी जस्ता कुराहरु संकटमा पर्दै गएको छ । आत्महत्या जस्तो घटनाहरुले महामारीको रुप धारण गरेको देखिन्छ । यसको निराकरण न कुनै भ्याक्सिनको आविष्कार गरेर हुन्छ,न सामाजिक दूरी कायमले नियन्त्रणमा आउँछ न त लकडाउनले नै छेक्छ । सामाजिक सुरम्यता वृद्धि गर्न सक्दा आत्महत्या(सुसाइड)लाई न्यूनीकरण हुन्थ्यो होला कि ? भरखरै मात्र भारतको फिल्म इण्डष्ट्रिमा एउटा राम्रो संभावना बोकेका एक्टर सुशान्तसिंह राजपुतले सुसाइड गरे।

यो अनपेक्षित खबरले भारत मात्र होइन नेपाल लगायत पूरा एसिया नै हल्लियो । उनका लाखौं फ्यानहरु स्तब्ध भए । कतिलाई त पत्यारै लागेन कि उनले यस्तो कदम उठाए । सामाजिक सञ्जालहरुमा उनले सुसाइड गर्नुको पछाडि विभिन्न अड्कलबाजीहरु गरे । कसैले डिप्रेसनको कारणले सुसाइड गरेको अनुमान लगाए । कसैले प्रेम सम्बन्धमा आएको दरारलाई कारण ठाने । कसैले बलिउड फिल्म इण्डष्ट्रिज नै उनको सुसाइडको पूर्णजिम्मेवार रहेको ठोकुवा गरे । उनी जिउँदो हुँदा बालमतलब नगर्ने तर मृत्युपछि भावुक ट्वीटहरु गरी बिलाप गर्नेहरुलाई सक्दो गाली गरे । किनकि त्यो उसको कर्मस्थल थियो जहाँ उनको सपनाहरुले पालुवा हाल्दै थिए । उज्यालो भविष्यको दियो सल्किदै थियो । सपनाका सुन्दर पालुवाहरुले बैंस चुम्न नपाउँदै निमोठिनु पर्याे । दियोले ज्योति फैलाउनु नपाउदै निभ्नु पर्याे किनकि त्यहाँ उनको क्षमता र कलाको सम्मान गर्नेहरुभन्दा उनको सफलतामा जल्नेहरुको भिड बढ्यो ।

सायद उनले अदृश्य षड्यन्त्रको जालोभित्र आफ्ना लक्ष्यहरु अवशान भएको देखे । संकल्पहरु तुहियो । हुन सक्छ यही कारण उनलाई गहिरो मानसिक आघात पर्याे । क्षमता र कलाले आर्जन गरेको एउटा स्वाभिमान नराम्ररी घाइते भयो । जसलाई सहन गर्न जो कोहीलाई कठिन हुन्छ । त्यो संकटको अन्तिम घडीमा उनले भरोसाका हातहरु पाएनन् । दरिलो साथ भेटेनन् । अन्त्यमा आफ्नो ,परिवारको ,समाज र समुदायको सपनाहरुलाई अलपत्र पार्दै सयौं प्रश्नहरुको उत्तर रहस्य मै छोडेर सदाको लागि अस्त भए । सामाजिक सञ्जालहरुमा उनका प्रशंसकहरुले यो भने कि यो असमयको चीरनिद्राको पछाडि सुशान्त एक्लो जिम्मेवार छैनन् । त्यो सिंगो समाज जिम्मेवार छ । जहाँ उनले जीवनका ३४ वटा बसन्त जुगारे । त्यो समाजको प्रवृत्ति जिम्मेवार छ । जसले उनलाई सेल्फ डिस्ट्रोय गर्न बाध्य बनायो ।

बलिउड बुझेका आमदर्शकहरुका दाबी यो छ कि बलिउड फिल्म इण्डष्ट्रिजको ग्रुप्रिज्म , नेपोटिज्ज्म र सिन्डिकेट प्रणाली नै सुशान्तको सुसाइडको कारण हो । “ यो इण्डष्ट्रिमा मेरो कुनै गडफादर छैन । “ कुनै बखत सुशान्तको यो अभिब्यक्तिले यो अन्दाज गर्न सकिन्छ कि संघर्षको मैदानमा उनी एक्ला थिए । सुशान्तमा जीवनको कठिन घडीमा उनले पक्कै सामाजिक साथ, आड, भरोस, हौसला र जीवनवादी परामर्श पाएनन् । उनले आफूलाई नितान्त एक्लो र निसाहाय भेटे । त्यहाँबाट उनमा जीवन र भविष्यप्रति घोर निराशा पलायो । उनी मानसिक रोगी भए । त्यो फिल्म ओैद्योगिक समाजमा सामाजिक सद्भावको खडेरीले गर्दा एउटा होनहार प्रतिभालेबीच सगरबाटै सदाका निम्ति बिलाउनु पर्याे । सुशान्त मात्र यस्ता एक्ला सेलीब्रेटी होइनन् जसले आत्महत्यालाई सारा समस्या समाधानको विकल्प ठाने ।

हास्यब्यंग्यको दुनियाँमा चर्चित अमेरेकी कलाकार रविन विलियम देखि रंग अभिब्यञ्जनाका लागि विश्वले स्मरण गर्ने सुविख्यात महान चित्रकार भिन्सेन्ट भ्यान्गगसम्म र परविन बाँवीदेखि मार्लिन मुनरोसम्मले आफ्नो मूलसमस्या समाधानको विकल्पमा मृत्युलाई रोजे । यही असार ९ गते बझाङमा एकजना ३० वर्षिय युवकले क्वारेन्टिन मै आत्महत्या गरेको खबर छ । उनी सायद बाँच्न कै लागि भारतबाट असाार ६ गते आफ्नो देश आएका थिए । उनले आफ्नो परिवार भेट्न पाएका थिएनन् । न त आफ्नो सुख दुःख बिसाउने चौतारीनै भेट्टाए । भारत वा बाहिरबाट आउनेलाई यो समय यसै त शंकाको दृष्टिले हेरिन्छ । साथसाथै भावनात्मक दूरिबाट टाढा राखिन्छ । सायद त्यही नियम त्यी युवकमाथि लागू गरियो । हरेक तवरबाट क्षीण भैसकेको एउटा ब्यक्तिले पाउनु पर्ने जति सामाजिक सद्भाव र सही परामर्श सायद त्यहाँ पाएनन् र घोर निराशाबाट मुक्ति पाउन युवकले मृत्युलाई रोजे ।

त्यस्तैगरी असारको पहिलो हप्ता उदयपुर बेलका घर भई बिराटनगरलाई कर्मथलो बनाउँदै आएकी स्वेता पोखरेलले सुसाइड गरिन् । नारीको जीवनको एक महत्वपूर्ण मोडको रुपमा लिइने विवाहको टुंगो लागेपछि उनले रोजेको यो दर्दनाक मृत्युवरणको कारण पास्ट लभ अफेयर्स भनिए पनि त्यसको पछाडि सिंगो समाज जिम्मेवार छ । त्यो समाजको प्रवृत्ति जिम्मेवार छ । किनकि उसले बाँच्दै आएको समाज वा अब बाँच्नु पर्ने समाजको प्रवृत्तिले भविष्यमा उनको पास्ट लाइफप्रति धारिलो प्रश्न उठाउने थियो । जसको सामना जेनतेन हिम्मतले थेग्दैन । के निस्वार्थ प्रेम गर्नु नै स्वेताको गल्ती थियो त ? या पूर्वप्रेमी समान हैसियत नहुनु उनको कसुर हो ? आजपनि समाजमा महिलाप्रति जुन किसिमको साँगुरो सोच छ त्यो लाखौंको मृत्युको कारण बन्दै आएका समाचारहरु भेटिन्छन् ।

मनग्य दाइजो नल्याएको निहँुमा परिवारबाट पाएको पीडा र प्रताडना सहन नसकेर कपिलबस्तुमा सुनिताले आत्महत्या गरिन् । सुनिता एक्ली महिला होइनन् । दाइजोको कारण परिवारबाट प्रताडित हुन् । उनी जस्ता हजारौं महिला हाम्रा समाजमा भेटिन्छन् । जसले दाइजोको कारण ज्यान गुमाउनु पर्छ । दाइजो प्रथा यही समाजको उपज हो । जसको कारण हजारौं छोरीहरुले जीवन बलिदान दिनु परेको छ । यता कोरोना भाइरसका कारणले मुलुक पूर्णरुपमा लकडाउन भएदेखि जेष्ठ २७ सम्म नेपालमा आत्महत्या गर्नेको संख्या अहिलेसम्मकै उच्च रहेको नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्क बाहिर आएको छ । जव कि त्यो समय कोरोना भाइरसका कारण मृत्यु हुनेको संख्या जम्मा ६ जना थियो भने सुसाइडरहरु एक हजार एक सय पाँच पुगेका थिए ।

देशको यो तथ्याङ्क निश्चय नै चिन्ताको विषय हो । यो विभिन्न घटना र यो तथ्याङ्कले यति कुरा अन्दाज गर्न सकिन्छ कि मान्छे रोगले भन्दा शोकले धेरै गल्दो रहेछ । चितामाभन्दा मान्छे धेरै चिन्तामा जल्दोरहेछन् । जब कि त्यो सोच वा त्यो चिन्ताको सम्बन्ध कहिं न कहि समाजसँग अवश्य जोडिएको हुन्छ । हरेक ब्यक्ति उसको परिवारसँग जोडिएको हुन्छ । परिवार समाजसँग जोडिएको हुन्छ । जहाँ उसको मनोकांक्षाहरुका धरातलसँग संवेदना, भावना, प्रेम, नाता सम्बन्ध, धर्म परम्परा, संस्कार ,संस्कृति, प्रथा, रीतिरिवाज, शिक्षा, राजनीति, अर्थ, ब्यापार, इज्जत, मानप्रतिष्ठा, मूल्य र मान्यताका प्रत्येक हिस्सा समाजसँग जोडिएको हुन्छ । कुनैपनि समाजको सामाजिक ब्यवहारहरुले ब्यक्तिका यावत विषयहरुमा अवश्य प्रभाव पार्छ । जुन कुराहरुले हरेक ब्यक्तिको जीवनमा विशेष अर्थ राख्छ । यसैको सन्तुलनमा ब्यक्तिहरु चलायमान हुन्छन् र समाज चल्छ ।

जब यी मध्ये कुनै कुरामा असन्तुलन आउँछ,मान्छेमा निराशा बढ्छ । मानसिक आघात पर्छ र मनोरोगी हुन्छन् । जसले गम्भीर दुर्घटनाहरु निम्त्याउँछ । आत्महत्याहरु हुन्छन् भन्नुको तात्पर्य के हो भने ब्यक्तिको कुनै पनि समस्याको पहिलो उठान समाजबाटै हुन्छ । लकडाउनको अवधिमा सुसाइडको दर ह्वात्तै वृद्धि हुनुमा सामाजिक दूरि बढ्नु नै हो । कोरानाको त्रासले जब मान्छेहरु घर घरमा थुनिए । सामाजिक संघुलनतामा समस्या आयो । आर्थि , सामाजिक समस्याहरु बढ्दै गए । त्यसलाई सम्बन्धित ठाउँ, आफन्त, साथीभाइ र सहयोगीहरु माझ शेयर गर्न सकेनन् । मान्छेहरुमा घोर निराशा छाउन थाल्यो । आफूलाई एक्लो र उपायहीन महसुस गर्न थाले । उनीहरुलाई साथ, आड भरोसा सान्त्वना दिने कोही भएनन् । समस्या समाधानको मार्गहरु देखेनन् । आफूलाई निर्विकल्प भेटेपछि आत्महत्याको बाटो रोजेको हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

फ्रान्सका विख्यात समाजशास्त्री इमाइल दुर्खिमका अत्यन्त नजिकका साथी भिक्टर होमेले जब आत्महत्या गरे । उनलाई गहिरो चिन्ता पर्याे । जसले गर्दा दुर्खिम सुसाइडको आनुभाविक अनुसन्धान गर्न समाज भ्रमणमा निक्लिए । विश्वको विभिन्न समाज चहारे ,खोतले र विभिन्न तथ्यहरु पत्ता लगाए । सुसाइडको सम्बन्धमा उनले भनेका छन् की “ आत्महत्या जस्तो निजी परिघटना केवल ब्यक्तिको सोचको संचित परिणाम मात्र नभइ त्यसलाई निर्माण गर्ने सामाजिक व्यावहारको आधारमा निर्भर हुन्छ ! किनकि हरेक ब्यक्तिको ब्यक्तिगत भावना मूल्य मान्यता र विचार उसले बाँचेको समाज र सामाजिक सहभागिताबाटै उब्जिने हो । ” उनले समाजमा भेटिने फरक फरक प्रकृति र परिस्थितिमा हुने आत्महत्या सम्बन्धि गहिरो खोज र अनुसन्धान गरी यो निचोड निकालेका हुन् । यस विषयमा ’ सुसाइड ’ नामक प्रख्यात पुस्तक नै लेखे । दुर्खिमका अनुसार समाजमा भेटिने आत्महत्या चार प्रकार हुन्छन् । जसको उद्भव समाजबाटै हुन्छ ।

१ परोपकारबादी आत्महत्या ( Altruism Suicide)
२ अहमबादी आत्महत्या (Egoism Suicide)
३ भाग्यबादी आत्महत्या ( Fatalism Suicide)
४ मान्यताबिहीन आत्महत्या (Anomic Suicide )

दुर्खिमले यी चार प्रकारका Suicide मा सामाजिक एकताको अवस्थाको उच्चता र न्यूनताका तथ्यहरु प्रस्तुत गरी आत्महत्याको समाजशास्त्रीय सिद्धान्त नै प्रतिपादन गरे । यी सबै प्रकारका सुसाइड सामाजिक सोच र ब्यवहारबाटै निर्मित मानसिकताका अलग अलग चित्र हुन् । यदि हामीले दुर्खिमको सिद्धान्तलाई मान्ने हो भने आत्महत्या केवल मानसिक रोग मात्र नभई सामाजिक ब्यवहारको उपज हो । जसलाई सामाजिक सद्भावकै उपचारले निदान गर्न सकिन्छ ।मनोचिकित्सक डा. सरोज प्रसाद ओझा भन्छन् “ डिप्रेसनकै कारण मान्छेले आत्महत्या गर्छ तर डिप्रेसनको सुरुवात् भने कुनै न कुनै घटनाबाटै हु्न्छ । जसले उसको सामाजिक जीवन र ब्यक्तिगत आकांक्षामा सिधै प्रभाव पारेको हुन्छ ।”

समाज साँच्चै बलियो छ तर त्यही बलवान समाजमा सोसियल हारमुनी कमजोर रहँदा अनेक दुर्टनाहरु घट्ने गर्दछ । यही जेष्ठमा घटेको रुकुम जाजरकोटको जातीय प्रथालाई लिएर भएको घटना एउटा उदाहरण हो । असमानतामूलक सोचबाट निर्मित सामाजिक ब्यवहारको डरलाग्दो एउटा चित्र हो । समाज कै डरको कारणले आजभन्दा करिव १५ वर्ष अघि नेपाली नायिका श्रीषा कार्कीले पर्सनल भिडियो प्रकरणका कारण आत्महत्या गर्नुपर्याे । तर त्यसको ठिक १२ वर्ष पछि त्यस्तै प्रकृतिको सेक्स भिडियो भाइरल हुँदा समाजको र अधिकारकर्मीहरुको दरिलो साथ पाएर नेपाली चलचित्र क्षेत्रकी नायिका नम्रता श्रेष्ठले सुसाइड गर्नु परेन । अहिले उनी एउटा राम्रो र सेलेक्टेड नायिकाको रुपमा स्थापित भएकी छिन् ।

समयका विभिन्न कालखण्डहरुमा सभ्यताका र सामाजिकताको विभिन्न चरणहरु पार गर्दै आएको समाजले विश्वमा अनेकौं सुन्दर र कुरुप ईतिहासहरु रचेको पाइन्छ । आत्महत्याका बिभिन्न घटना र विषयहरु केलाउँदा के भन्न सकिन्छ भने सुसाइट सामाजिक घटना हो । मानव जीवनमा प्रभाव पार्ने वृहत् तथा सूक्ष्म सम्पूर्ण सामाजिक संस्था र तिनैको सामाजिक ब्यवहारले मान्छेको मनस्थितिलाई फेरबदल गरिदिन्छ । त्यसमा देश कालपरिस्थितिको थोरबहुत भूमिका रहन्छ । यी कुराहरुमा ब्यापक असन्तुलनको अवस्था आयो भने मान्छेमा घोर निराशा र त्रास जाग्न सक्छ । त्यसलाई सन्तुलनमा ल्याउन नसक्दा वा विकल्पहरु नपाउदा मानव आत्महत्याको बाटो तिर अग्रसर हुन्छ ।


समग्रमा यो भन्न सकिन्छ कि मान्छेलाई आत्महत्याको तहसम्म पुराउने कारक तत्व नै उ बाँचेको समाज हो । समाजको विभिन्न चरित्रहरुले मानिसको मानसिकतामा गम्भीर असर पुर्याएको हुन्छ । हरेक सुसाइडका घटनाहरु घट्नुमा सामाजिक प्रवृतिको नै उत्प्रेरक भूमिका रहन्छ । यसको निराकरण सामाजिक प्रयासबाटै सफल हुन्छ । त्यसको सर्वोत्तम उपाय सोसियल हारमुनी हो ।

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

प्रचण्ड-बाबुरामबीच एउटै चुनाव चिन्हमा लड्ने सहमति एमालेले अर्थमन्त्री शर्मालाई स्वीकार्‍यो विद्यालयमा बहुउपयोगी शैक्षिक सामग्री र दृश्टिविहिन विद्यार्थीहरुलाई भोजन पहिरोले एक्स्काभेटर पुर्दा चालकको घटनास्थलमै मृत्यु रोट्रयाक्ट क्लब अफ बुटबल रामापिथेकसको अध्यक्षमा घिमिरे कर्णाली प्रदेशका उद्योगमन्त्री शाहीले लिए सपथ विवेकशील साझा पार्टी पुनर्गठन गर्ने मिलन पाण्डेको घोषणा कहिले पुग्छ कर्णालीका विद्यार्थीको हातमा पाठ्यपुस्तक ? बुटवलमा नेपाल रक्तदाता संघको केन्द्रिय कार्यालय उद्घाटन ‘मिस्टर एन्ड मिस थारु’ प्रतियोगितामा ५१ प्रतिस्पर्धी लमजुङमा एक वर्षमा २० वर्ष नपुग्दै एक सय ५५ जना आमा दागबत्ती दिन पाँच लाख माग गठबन्धन कर र डर दुवै हो: रामचन्द्र पौडेल भेन्टिलेटरमा रहेका राजु श्रीवास्तवलाई सुनाइँदैछ अमिताभको अडियो ट्रयाक्टर दुर्घटना हुँदा एक जनाको मृत्यु पौडी खेल्ने क्रममा डुबेर २६ वर्षीय निराजन पोख्रेलको मृत्यु शिक्षकका लागि राखेको पानी पिएको आरोपमा कुटिएका दलित विद्यार्थीको मृत्यु प्रवासमा रहेका नेपाली राप्रपाको एजेन्डाप्रति आकर्षित छन् : राजेन्द्र लिङ्देन महिला कैदीबन्दीलाई सेनेटरी प्याड सहयोग नागरिकता विधेयकमा राष्ट्रपतिले मंगलबारसम्म निर्णय लिइसक्नुपर्ने