१ भाद्र २०७९, बुधबार

Aug 17, 2022

विश्वभरी हाल कोरोना भाइरस डिजिज ( कोभिड-१९ ) महामारीको रुपमा फैलिरहेको छ । यसको औषधी र खोप हालसम्म विकास भैसकेको छैन अध्यान कै क्रममा छ । उपचार नभएका कारणले गर्दा रोग लाग्न नदिनका लागि विश्वका अधिकांश देशले रोकथाम र नियन्त्रणमा प्राथमिकता दिइरहेको छन्  । हात धुने प्रक्रियालाई रोकथामको प्रमुख उपायको रुपमा विश्वभरी अवलम्बन गरिएको छ ।

Advertisement

हात धुने प्रक्रिया ( Hand Washing ) ले हातमा रहेको माटो, फोहर, चिल्लो पदार्थ र मुख्यरुपमा सुक्ष्मजीवहरु ( जीवाणु, विषाणू, प्रोटोजुवा र अन्य संक्रामक तत्व ) हरुलाई हातबाट हटाउन सहयोग गर्छ  । दिउसोको संबेदनसिल समयमा साबुन पानिले मिची मिची हात धुनाले बिभिन्न प्रकारको संक्रामक रोगको संक्रमणवाट रोकथाम गर्न सहयोग गर्छ । फिकल-ओराल माध्यामबाट शरीरमा प्रवेश गर्ने सुक्ष्मजीव साथै आँखा, नाक, मुखको म्युकस मेम्ब्रेनवाट शरीरमा प्रवेश गर्ने सुक्ष्मजीवहरु संक्रमित भएको हातवाट शरीरमा सहजै प्रवेश गर्न सक्छ ।

इतिहास

मानव स्वास्थ्य र हात धुने प्रक्रियाको महत्वको बारेमा सर्वप्रथम १९ औं शताब्दीमा सम्बन्ध पत्ता लागेको थियो । यसको महत्व स्थापित गर्ने श्रेय दुई स्वास्थ्यकर्मी,  अस्ट्रियाको भीएनामा कार्यरत हंगेरीका फिजिसियन डाक्टर Ignaz Semmelweis र आधुनिक नर्सिङ्गकी संस्थापक  Florence Nightingale लाई जान्छ । १९ सौ शताब्दीको मध्य तिर भीएनामा काम गर्ने क्रममा डा. इगनाजले चाईल्ड बेड फिबरबाट धेरै महिलाको मृत्यु भएको पाए । सोहि रोगबाट १८ औं शताब्दीमा धेरै कम महिलाको मृत्यु हुने गर्थ्यो १९ सौ शताब्दीको अगाडीको दशकमा समेत मृत्यु दर १-२ प्रतिशतमा सिमित थियो । सन् १८२३ मा मृत्यु दर बढेर ९.२ % सम्म पुग्यो अत्याधिक मृत्यु दरले स्वास्थ्य क्षेत्रमा तरंग ल्यायो । डा. इगनाजले मृत्यु दर बढ्नुको कारणको अध्यान गर्न थाले ।

अध्यानका क्रममा अस्पतालमा भर्ना भएका, अस्पतालमा सुरक्षित मातृत्वका भर्ना भएका महिलामा मृत्यु दर २५-३० प्रतिशत सम्म भएको पाइयो । डा. इगनाजले अस्पतालबाट रोग फैलिएको निश्कर्ष निकाले । १९ औं शताब्दीसंगै स्वास्थ्य क्षेत्रको विकासहुदै गएको थियो । पहिले बच्चा जन्माउन मिड-वाइफहरुले घर मै गरेर सहयोग गर्ने गर्थे । पछि अस्पतालमा ल्याएर डाक्टरको निगरानीमा मातृत्व गराउन थालियो । डाक्टरले सल्यक्रिया र पोस्टमार्टम गर्ने र सोही हातले महिलाको उपचार गर्ने गर्थे । संक्रमित हात नै रोगको सुरुवात र संक्रमण फैलिन कारक भएको निश्कर्ष निकालियो । डा. इगनाजले उपचार गर्ने डाक्टरलाई क्लरिन र लाइमको घोलले अनिवार्य हात धुने कार्यविधि कार्वान्यन गरे । फलस्वरूपमा मृत्यु दरमा आश्चर्यजनक रुपमा गिरावट आयो । फ्लोरेन्स नाइटेनगलले समेत क्रीमीयन युद्धको बेला सोही अनुसार अबलम्बन गरेकी थिइन ।

Centers for Disease Control and Prevention ले १९८० को दसकमा फैलिएको खानाबाट फैलिएको संक्रमण र स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित संक्रमणको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि हात स्वच्छतालाई प्रवर्द्धन गरेको थियो । सन् २००९ मा देखिएको स्वाइन फ्लु र हाल माहामारीको रुपमा देखा परेको कोभिड-१९ ले धेरै देशमा हात धुनुको महत्वको बारेमा अझ चनाखो हुन सिकाएको छ । विश्व स्वस्थ संगठनले हात धुने तरिका सेमत विकास गरेको छ ।

जनस्वास्थ

स्वस्थमा फाईदा

हात धुँदा धेरै स्वास्थ्यमा फाइदाहरु हुन्छन । यसले विभिन्न प्रकारको संक्रामक रोग जस्तै इन्फ्लुन्जा, कोरोना भाइरस, र अन्य स्वास प्रस्वास सम्बन्धि रोग र पाचन प्रणालीसंग सम्बन्धित संक्रामक रोगको न्यूनीकरण गर्छ । शिशु मृत्यु दर कम गर्नसमेत सहयोग गरेको हुन्छ ।  घर, विद्यालय, समुदायमा विभिन्न क्रियाकलाप पश्चात हात हुने बानी छेरौटी र श्वास–प्रश्वास रोगको न्यूनीकरण गर्ने प्रभावकारी र सबैभन्दा सस्तो माध्यम समेत भएको छ । UNICEF युनिसेफका खाना खान अगाडी र शौचालय प्रयोग गरीसके पछि हात धुने बानी बसाल्ने हो भने खोप लगाउनु सरह धरै जीवन वचाउन सहयोग गर्छ ।

असर

हात धुनमा केही साना बेफाइदा समेत छन् । लगातार धेरै पटक हात धुदा छालामा क्षति गर्न सक्छ । २०१२ को डेनिसमा स्वस्थ कर्मीमा भएको अध्यानका अनुसार धेरै हात धुदा छाला चिलाउने र अन्य छालासंग सम्बन्धित समस्या जस्तै hand eczema अथवा  hand dermatitis जस्ता समस्या देखा पर्न सक्छ  । obsessive-compulsive disorder (OCD) भएका बिरामीले धेरै पटक हात धुने गर्छन ।

कती बेला हात धुने:

दिउसको समयमा पाँच संवेदनशिल समयमा हात धुन जरुरी छ । शौचालय प्रयोग गरीसकेपछि ( पिसाब दिसा ), बच्चाको दिसा धोइसकेपछि, बच्चालाई खाना खुवाई सकेपछि, खाना पकाउन अगाडी / खाना खान अगाडी, काँचो मासु / माछा छुनु अगाडी अनिवार्व रुपमा हात धुनु पर्छ । घाउ उपचार गर्नु अगाडी, खोकी सकेपछि, हाच्छिउ गरीसके पछि रोगको संक्रमण रोकथामको लागि हात धुनु पर्छ  ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले निम्न बेलामा हात धुन सिफारिस गरेको छ

  • खाना बनाउने बेलामा, खाना बनाई सकेपछि, र खाना बनाउने बेलामा
  • खाना खानु अगाडी
  • बिरामी व्यक्तिलाई छुनु अगाडी र छोई सकेपछी
  • शौचालय प्रयोग गरीसकेपछी
  • शिसुको दिशा धोई सकेपछि
  • खोकी सकेपछि, ह्याछिउ गरीसके पछी
  • पशु, पशु आहार र पशुको फोहर छोई सकेपछि
  • फोहोर छोई सकेपछि

हात धुन प्रयोग गरिने साबुन तथा डीटार्जेन्ट

पानीमा साबुन र  डीटार्जेन्ट प्रयोग गरेर हात धुदा छालामा भएको सुक्ष्मजीवलाई हटाउने सहयोग गर्छ ।

साबुन

ठोस साबुन पुन: प्रयोग गर्ने प्रकृतिको भएको कारणले पहिले प्रयोग गरेका कारणले गर्दा जीवाणुहरु रहेको हुन सक्छ  । अध्यानका अनुसार पुन: प्रयोग गर्नु पुर्व उक्त साबुनलाई धोएर प्रयोग गर्दा राम्रो हुन्छ  ।

एन्टीव्यटीरिएल साबुन

एन्टीव्यटीरिएल गुण भएका कारणले गर्दा यसको प्रभाबकारिता धेरै हुन्छ  ।

एन्टीसेप्तिक वा ह्याण्ड सेनीटाइजर

पानि नभएको ठाउँमा वा स्वस्थ क्षेत्रमा एन्टीसेप्टीक वा ह्याण्ड सेनीटाइजर प्रयोग गर्न सकिन्छ  । यसको लागि कम्तिमा पनि ७०% अल्कोहल भएको सेनीटाईजर प्रयोग गर्नु पर्छ  ।

हात धुने तरिका

Centers for Disease Control ले हात धुने निम्न बुँदा सिफारिस गरेको छ  

  • चिसो वा तातो पानीले हात भिजाउने हात धुदा तातो वा चिसो जुन सुकै पानी प्रयोग गर्न सकिन्छ  ।
  • हातमा साबुन, वा ह्याण्ड वास राख्ने र फिज निकाल्ने हात धुदा अगाडी हत्केला, औलाको बिच भाग, हातको पछाडीको भाग, औलाको टुप्पोको भाग सबै राम्रो संग धुनु पर्छ  । साबुनमा निस्किने फिजले छालावाट सुक्ष्मजीवलाई बाहिर लैजान्छ  ।
  • हात धुदा कम्तिमा २० सेकेन्ड सम्म स्कर्ब गर्नु पर्छ ।  स्कर्ब गर्दा छालावाट सुक्ष्मजीव हट्छ  ।
  • हात धुदा बगेको पानीमा धुदा उपयुक्त हुन्छ जमेर बसेको पानी संक्रमित हुनसक्छ जसले हातलाई पुन:संक्रमण गराउन सक्छ
  • २० सेकेन्ड सम्म हात धोईसके पछि टावेलले राम्रो संग पुछ्नु पर्छ वा हावामा सुख्खा हुन दिनु पर्छ  । चिसो वा ओसिलो सहजै पुन संक्रमण हुनसक्छ  ।
  • हात धुदा बुढी औला, नाडी, औलाको बिचको भाग, औलाको टुप्पोको भाग र नङ नछुटाई धुनु पर्छ  ।

हातलाई सुख्खा हुन नदिनका लागि मोस्चराईजिंग लोसन प्रयोग गर्नु पर्छ सुख्खा छालामा संक्रमण बढी हुन्छ  ।

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

तिलोत्तमाको क्रिमसन अस्पतालमा बिरामीको मृत्यु भएपछि तनावग्रस्त अस्पतालमा जनशक्ति अभाव, बिरामीलाई सास्ती १ लाख २३ हजार उम्मेदवारले निर्वाचन खर्च बुझाएनन्, कारबाही प्रक्रिया सुरु वाइसीएल इन्चार्जसहित माओवादी केन्द्रका युवाहरु एमाले प्रवेश पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य घटाउन सकिँदैन : आयल निगम जन्मदिनको अवसरमा अनाथ आश्रममा भोजन दान तथा वृक्षारोपण रुपन्देहीको सैनामैनामा १२ दिने तीज महोत्सव हुने, करिब ५० लाख खर्च लाग्ने भारतीय ट्रकले जीपलाई ठक्कर दिँदा २ जनाको मृत्यु माओवादी केन्द्र गुल्मीको सचिवमा अशोक थापा चयन नवलपरासीबाट चिनी र खाद्यान्नसहित पिकअप गाडी नियन्त्रणमा सेयर बजार २५ अंकले ओरालाे भारतकी रजनी राईलाई नागरिकता दिलाउनेलाई अझै कारबाही भएन, प्रशासन माैन थप ८४८ जनामा कोरोना संक्रमण, १ को मृत्यु हँसिया हथौडा चिह्न प्रयोग गर्न प्रचण्ड र बाबुरामले दिए आयोगमा निवेदन युवाले हतार गर्दैमा १८ वर्षमा मन्त्री बनाइदिएर केही हुँदैनः ओली लुम्बिनीमा विद्युतको महशुल नतिर्ने साढे २७ हजार ग्राहकको लाइन काटियो लुम्बिनी प्रदेशका पूर्वमन्त्री यादव एमाले प्रवेश देउवाले १० जनालाई केन्द्रीय कार्यसमितिको सदस्यमा मनोनयन गरे राजस्व छली ल्याउँदै गरेकाे १५ लाखको विभिन्न सामानसहित दुई जना पक्राउ बुटवलको सडकबारे नगरप्रमुख पाण्डेयद्वारा सडक विभागको ध्यानाकर्षण