१८ मंसिर २०७९, आईतवार

Dec 4, 2022

भैरहवा । प्रेम र शान्तीको प्रतिक मानिएको लोपोन्मुख पंक्षी सारसको लागी लुम्बिनी सबैभन्दा ठूलो बासस्थान तथा प्रजनन् क्षेत्रको रुपमा परिचित हुदै गएको छ । पृथ्वीमा रहेका सबै भन्दा प्राचीन चराहरु मध्ये एक मानिने सारसको लागि लुम्बिनी क्षेत्रका स्थानीयहरुको सचेतना, लुम्बिनी विकास कोष र लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाको सक्रियता तथा स्थानीय क्लबहरुको सहकार्यमा लुम्बिनी सारसहरुको प्रिय बासस्थान मात्र नभई प्रजनन्को लागि पनि उत्तम ठहरेको छ ।

Advertisement

आफुलाई सुरक्षित ठानेका सारसहरु अहिले लुम्बिनी वरिपरि ढुक्क भएर आफ्ना सन्तान वृद्धिमा लागेका छन् । लुम्बिनी तथा यस आसपासका सिमसार क्षेत्रहरुमा अहिले सारसहरुले अण्डा दिने, ओथारो बस्ने लगायतका क्रियाकलाप गरि रहेका छन् । लुम्बिनी वरिपरि धान रोपाई सकिएकोले यस क्षेत्रमा मानवीय चहलपहल कम भएको छ । यसैले यो समय सारसलाई अण्डा दिने उपयुक्त समय हो । प्रजनन् समयमा जोडीमा बस्ने सारसले एक प्रजनन् अवधिमा दुई वटासम्म अण्डा पार्ने गर्दछन् । वर्षा ऋतुको समयमा करिब ३० देखी ३२ दिनको ओथारो बसाइपछि सारसले चल्ला कोरल्ने गर्दछ । चल्ला ५ देखि ६ महिनासम्म माउसँग नै बस्छन् । यो अवधिमा चल्लालाई खान सिकाउने काममा सारसको जोडीले सहयोग गर्छन् । सारसको बच्चा दैनिक १ ईन्चको दरले हुर्कने गरेको लुम्बिनी बिकास कोषका उपाध्यक्ष भिक्षु मेत्तेयको भनाई छ ।

एक बर्षको हाराहारीमा सबै सारसहरु बच्चासहित एकै स्थानमा भेला हुने गर्दछन् । त्यस पश्चात सारसको झुण्डमा सहभागी भई आजीवन जोडी बनाई बस्दछन् । माउ सारसले एक पटक अण्डा पारेको स्थानमा नै अण्डा दिन रुचाउने भएकोले सकेसम्म त्यहीँ ठाउमा अण्डा पार्न आउने गर्दछन् । रोचक कुरा के छ भने ओथारो बसेको समयमा भाले सारसले टाढाबाट आहारा खोजेर ल्याउने गर्दछ । आफ्नो बच्चा अण्डाबाट निस्के पछि आहारा खोज्न टाढा जान नपरोस भन्ने सोचाईले उसले नजिकको आहारा टिप्दैन । सामान्यतः गंगटो, भ्याकुता, माछा र केही विशेष घाँसका जराहरु सारसका मनपर्दो आहारा भएको भिक्षु मेत्तयको भनाई छ ।

प्रजनन् समयमा पनि जोडीमा रहेको सारस नाचेर प्रजनन् ब्यवहार प्रर्दशन गर्ने गर्दछन् । उनिहरु चरणवद्ध रुपमा नाच्ने गरेको र बच्चा अलि हुर्केपछि त्यो नृत्य उसलाई पनि सिकाउने गर्दछन् । लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका, गैडहवा गाउँपालिका तथा मर्चवारसम्म पनि सारसहरुको प्रजनन् रोजाईमा पर्ने गरेको छ । लुम्बिनी वरिपरि अहिले १ सय ५० जोडी भन्दा बढी सारस रहेको संरक्षणकर्मिहरु बताउछन् । लोपोन्मुख मानिएको र नेपालको रुपन्देही र कपिलवस्तुको केही क्षेत्रमा पाईने चराको संरक्षणमा अहिले स्थानीयहरुको साथै लुम्बिनी विकास कोष र लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका पनि जुटेको छ । लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाले सारसलाई नगर पंक्षी घोषणा गरि यसको संरक्षणमा जुटेको छ ।

विकास कोषभित्र सारसका लागि उपयुक्त स्थान छुट्याइएको छ । विश्व शान्ति स्तूपा रहेको उत्तरतर्फको भागलाई सारस संरक्षण क्षेत्र तोकिएको हो । यहाँ कैयौँ जोडी सारस भेटिन्छन् । सारसको संरक्षण गरी पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको कोषले जनाएको छ । पर्यटकको बसाइ अवधि लम्ब्याउन सारस क्षेत्र शान्ति स्तुपा परिसरमा दुई किलोमिटर पैदलमार्ग र अध्ययन गर्न चाहनेहरुलाई वातावरणीय सिकाइ केन्द्र निर्माण गर्ने कोषको योजना रहेको छ ।

चराविद्का अनुसार विश्वमा पाइने १५ प्रजातीका सारसहरू मध्ये नेपालमा चार प्रजातीका छन् । यहाँ लक्ष्मण सारस, कर्याङ-कुरुङ सारस, कालो टाउके सारस र सारस पाइन्छन् । अन्र्तराष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघको रातो सूचीमा संवेदनशील प्रजातीमा राखिएका कालो टाउके सारस र सारस विश्वमै दुर्लभ पन्छी पनि मानिन्छन् । सारस नेपालको पश्चिम तराईमा वर्षभरि पाइने रैथाने पन्छी हो । यस अघि सारसको अण्डा, र मासुको अवैध सिकार हुने गरेको भए पनि अहिले भने केही नियन्त्रण भएको छ । अहिले स्थानियहरु नै यसको संरक्षणमा जुटेको संरक्षणकर्मि धर्मेन्द्र पाल बताउछन् ।

लुम्बिनीमा सारससँगै कोइली, भद्राई, कालो चिबे, मधुमक्षी, विभिन्न प्रजातिका बकुल्ला, भुडीफोर, घोगीफोर, लोभिपापी भुडिफोर, कालोगण्ड, हरिहाँस, बिजुलगैरे, सानो जलेवा, लगायतका २ सय २२ प्रजातिका चरा बस्छन् । लुम्बिनी वरिपरि नै सारस लगायतका चरा अवलोकन गर्ने गरि यसलाई पर्या–पर्यटनको रुपमा बिकास गर्ने गरि अगाडी बढ्नु पर्ने लुम्बिनी बिकास कोषका उपाध्यक्ष भिक्षु मेत्तेयको भनाई छ । सारसको संरक्षणसँगै लुम्बिनी क्षेत्र गौतम बुद्धका अनुयायीहरुको लागि मात्र नभई चराविद्हरुको अध्ययन केन्द्र, चरा अवलोकन गर्नेहरुका लागि पनि उत्तम गन्तब्यको सम्भावना बढेको छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

बुटवलको कालिका क्याम्पसमा वार्षिकोत्सबको अवसरमा सप्ताहव्यापी कार्यक्रम तिलोत्तमाको विद्युत प्राधिकरण नयाँ मिल वितरण केन्द्रको नयाँ भवनबाट सेवा शुभारम्भ अनलाइन सञ्चार माध्यमको संख्या ३ हजार ७०३, सूचीकरण अद्यावधिक गर्न काउन्सिलको सूचना भैरहवामा अन्तर–विद्यालय क्रिकेट प्रतियोगिता सुरु रुपन्देहीमा घर बनाईदिने प्रलोभनमा लाखौँ ठगि गरी फरार प्रतिनिधिसभाका १६५ मध्ये १६४ स्थानको परिणाम सार्वजनिक राजधानी तत्काल दाङ नसार्न एमालेबाट निर्वाचित रुपन्देहीका ४ सांसदको माग सुकुम्बासी व्यवस्थापनबारे अध्ययन गर्न समिति गठन कहिले हुन्छ निर्वाचन आचारसंहिता फुकुवा ? बुटवलमा बसको ठक्करबाट १५ महिनाका बालकको मृत्यु विश्वका आधा प्रजातान्त्रिक देश पतनमाः अध्ययन जबरजस्ती करणी गरेको अभियोगमा एक जना पक्राउ घाँटी रेटेर महिलाको हत्या गरेको आरोपमा प्रहरी जवान पक्राउ कांग्रेस प्रवक्ता महत किन भेट्दैछन् नेताहरूलाई ? कम्युनिस्टविनै बहुमतको सरकार बन्छ ? यस्तो छ सम्भावना बुटवलबाट मुख्यमन्त्रीले मन्त्रालय दाङ सार्न थालेपछि दलहरुको बिरोध कोलम्बियामा सरकार र विद्रोही समूहबीच वार्ताः सहमतिनजिक पुगेको राष्ट्रपतिको भनाई दोलखा प्रदेश सभा (ख)मा एमालेका केसी विजयी शुभकामनासहित धनराजलाई पद्माको सुझाब : ‘आगामी दिनमा तपाईबाट लोकतन्त्र अपहरित नहोस्’ माया लुहारका हत्या आरोपित सशस्त्र प्रहरी जवान पक्राउ