१७ माघ २०७९, मंगलवार

Jan 31, 2023

आज बैशाख २ गते बिहानै जीवन संगिनीले बिस्तारामा नै “ह्याप्पी बर्थडे टु यू ” भनेर ब्युँझाइन् । पछि छोराहरुले हग (अंगालो )गरेर जन्मदिनको शुभकामना दिए ।चरण स्पर्श गरे । जन्मदिन मनाउने, केक काट्ने, मैनबत्ति निभाउने कुरा पटक्कै मन पर्दैन मलाई । लाग्छ जीवन छोटिदै गएको खुशियालीमा के उत्सव मनाउँनु ? दुई बिस उमेर पार गर्दै गर्दा अहिलेसम्मको जीवनयात्राको सिंहावलोकन गर्न मन लाग्यो । लकडाउनको समयको सदुपयोग भनेपनि हुन्छ ।

Advertisement

हरिवंश आचार्यको आत्मकथा ‘चिना हराएको मान्छे’ पढेको सम्झना भयो । २०७० सालमा पढेर राखेको उक्त पुस्तक फेरि दोहोर्याएँ । पढ्दै जाँदा लाग्यो म पनि त चिना नभएको मान्छे हुँ नि । अनि लेख्न बसें यो संस्मरण । बन्दाबन्दीको यो समय मौन साधना गर्ने समय पनि रहेछ । एकपटक विगतलाई सम्झिन मन लाग्यो । मेरो नागरिकताको प्रमाणपत्रमा उल्लेख भएको जन्म मिति हो बैशाख २ गते । आमालाई सोध्दा अल्मलिनुहुन्छ । भन्नुहुन्छ ३ गते हो कि ? निरक्षर आमासँग त्यो बेलाको धुमिल सम्झना बाहेक अरु तथ्य केहि छैनन् । सायद अहिलेको पुस्ता जस्तो बर्थडे मनाउने चलन भएको भए आफ्नै जन्मदिनको तिथि–मिति थाहा नहुने विरोधाभाष हुन्थेन होला ।

पछि अलि बुझ्ने भएपछि सोधखोज गर्दा कुनैपनि प्रमाणित तथ्य भेटाउन सकिन । हिन्दु वैदिक परम्परामा सबैको जन्मकुण्डली अर्थात् चिना बनाउने चलन अहिले पनि छ । आमालाई मेरो चिना बारे जिज्ञासा राख्दा नबनाइएको बताउनुहुन्छ । पितासँग त कहिल्यै पनि दोहारो संवाद गर्ने अवसर जुटेन । सबैभन्दा डर पितासँग लाग्थ्यो । के को डर हो के को ? अंग्रेजीमा भनिने फियर अब अननोन भने जस्तो । कम्यूनिष्ट विचारबाट प्रभावित भएर राजनीति र समाजसेवा गर्ने पिता श्री खै किन हो ? हामी छोराछोरीसँग कहिल्यै नजिक हुनुभएन ।

बाबा असाध्यै अन्तर्मुखी स्वभावको हुनुहुन्थ्यो । माओवादी द्घन्दको चपेटामा परेर सेनाको नजरबन्दमा रहँदा जीवन जिउने जिजिविषा गुमाउनु भयो । अल्पायुमा (४९ वर्षको उमेरमा) नै उहाँको देहावसान भयो । उतारचढावपूर्ण जीवनको रोलरकोस्टरमा आँफै होमिन बाध्य भएँ । बहिनीहरुको अभिभावकत्व, आमाको हेरविचार, भर्खरै शुरु भएको वैवाहिक जीवनलाई अगाडि बढाउनुपर्ने जिम्मेवारी थपियो एकाएक । आफ्नो अध्ययन अघि बढाउँदै शिक्षण पेशा अंगाल्न पुगेँ १९ वर्षको उमेरदेखि नै ।

पढ्ने, लेख्ने र अध्ययन गर्नमै दिन बितिरहेका छन् । विद्यालय तहदेखि विश्वविद्यालय तहसम्मका विद्यार्थी र अभिभावकहरुको न्यानो माया र सद्भाव छ । बाउबाजेको खानदानी विरासतमा गर्व गर्नुभन्दा पनि आफ्नै अस्तित्व र पहिचान स्थापित गरेर चिनिन मन छ । आधा आयु बाँचेको अहिलेसम्मको समयलाई फर्केर हेर्दा गुनासो गर्नुपर्छ जस्तो लागेको छैन् । जागिर अझ खास गरेर सरकारी जागिर त खानुहुँदैन भन्ने पिताजीको मार्गनिर्देशनको पालना गर्दै एकपटक पनि लोकसेवाको फाराम भरिएन । विदेश जाने लालसा कहिल्यै जागेन । डि.भि भर्ने जाँगर चलेन । वहाँको इच्छा अनुसार व्यवसायि वा उद्यमी बन्न पनि सकिएन । यद्यपि माष्टरी जीवन र श्रीमतीको जागिरबाट पनि सामान्य मध्यमस्तरिय जीवनयापन गर्न सकिने रहेछ । आशावादि र निरन्तर अविचलित क्रियाशिल हुने हो भने ।

पाल्पा जिल्लाको सुदुरपश्चिम विकट गाउँमा जन्मेको हुँ म । परिवारको एक्लो छोरो । पाँच बहिनीहरु । राजनीतिक चेत र शिक्षित पिताजीले म पछिकी बहिनी जन्मेपछि परिवार नियोजन गर्ने सोंच्नुभएको रहेछ । सल्लाह गर्न घर आउँदा हजुरआमाले हकार्नु भएछ । भन्नुभएछ ‘एकमाना खर्च र एक्लो छोराको भर पर्नुहुँदैन । नियतिको खेल त्यसपसछि लगालग २/२ वर्षको अन्तरालमा पाँच बहिनिहरु जन्मे । हजुरआमाको दोस्रो नाति देख्ने अभिलाषा पूरा हुन पाएन । छुवाछुत र जातीय भेदभावको चलन भएपनि मेरो बाल्यकालको हुर्काइ छिमेकी (कामी) दलितहरुको घरआँगनमा भयो । आमा घाँसपात र घरायसी काम सकेर लिन आउँदा रात परिसकेको हुन्थ्यो।

आप्mनो जन्ममिति/तिथि यकिन गर्न काठमाण्डौमा अध्ययन गर्नेबेला त्रि.वि को केन्द्रिय पुस्तकालय गएर आफू जन्मेको सालको बैशाख २ र ३ गतेको गोरखापत्र खोजेँ । तर ,उक्त मितिको गोरखापत्र पनि भेटिएन । मेरो ‘बर्थडे’ यकिन हुन सकेन । हुन त म भौतिकवादी दर्शनलाई आत्मसाथ गर्ने मान्छे हो । कर्मकाण्ड, मूर्तिपूजा र अलौकिक शक्तिमा त्यति विश्वास लाग्दैन।

हरिवंश आचार्य आफ्नो आत्मकथा चिना हराएको मान्छेमा लेख्छन्–‘मेरो मात्र होइन संसारमा जति मान्छे छन्, सबैको चिना हराएको छ । ज्योतिषीले बनाएको चिना भएर पनि भविष्य रहस्यमय छ । भोलि के हुन्छ ? कतिखेर को सँग विछोड हुन्छ, केही थाहा हुँदैन । यहाँ चिना हुने मान्छेहरुको पनि चिना हराएको छ ।’ मैले क, ख पढ्न सिकेको विद्यालय जोगवाणी हो । यो नामको अर्थ मलाई अझै थाहा छैन । त्यस्तै जन्मभुमि भुवनपोखरीको पनि । पुष १४ गते तत्कालिन राजा विरेन्द्रको जन्मदिनमा विद्यालयमा ‘हाम्रो राजा हाम्रो देश प्राण भन्दा प्यारो छ’ भन्ने नारा लगाउनुपथ्र्यो । पछि बुटवल आएपछि पनि धागो कारखाना अवलोकन गर्न आएका राजा रानीलाई स्वागत गर्न राजमार्गको छेउमा दिनभर बसेर जय–जयकार गरेको सम्झना ताजै छ ।

चार कक्षामा पढ्दा स्कुलको कोठाको दलिनमा झुण्डिरहेको बेला एकजना साथिले तलबाट खुट्टा समाइदिँदा लडेर कालोपाटिको बिटमा लागेर दाहिने हात को हड्डि कुहिनाबाट फुस्किएछ । गाउँमा उपचारको प्रबन्ध थिएन । हात सुन्नियो । अथाह पिडा भयो रातभरी । अर्कोदिन मिसन अस्पताल तानसेन लगियो मलाई । हार्थोक पुगेर गुल्मीबाट आएको ट्रकको पछिल्लो भागमा भेडाबाख्रा जस्तै खादिएर साँझ भुषाल डाँडा पुगियो । रातभरी असह्य पिडा भयो । तेस्रो दिन बल्ल भर्ना भएर उपचार सुरु भयो । बेहोस बनाउन सुँघाइएको औषधिको गन्ध अभैm सम्झना छ । बिउँझिदा अस्पतालको बेडमा हात भुण्डिइरहेको थियो । भुसालडाँडामा पहिलोपटक पाउरोटीको स्वाद चाखेको सम्झना छ । एउटा पाउरोटीको मूल्य एक रुपैयाँ थियो सायद ।

विद्यालयमा को आयो को आएन भनेर सोध–खोज गर्ने चलन थिएन त्यो बेला । कहिलेकाहीं स्कुल नगएर बिच बाटोबाट नै भागिन्थ्यो । कहिले मध्यान्तरको समयमा भागेर बन, जंगल चहारिन्थ्यो । बाबाको नामले गर्दा यत्तिकै पास भइन्थ्यो । म चञ्चल स्वभावको थिएँ । बाल्यकाल चञ्चलता र उद्यण्डतामा बित्यो । तर करुणाको गुण नभएको मान्छे सिर्जलशील हुनै सक्दैन । छ कक्षा पास भएर सातमा जाने बेलामा मलाइ अध्ययनको लागि बुटवल ल्याइयो । हुन त गन्तब्य अन्तै आफन्तकोमा थियो ।

बाबाका ब्यापारी साथी/साहुको सल्लाहमा उनीहरुका छोराछोरी पढ्ने विद्यालय (बोर्डिङ्ग स्कुलमा) भर्ना भएँ चार कक्षामा । ढाकाटोपी लगाएको देख्दा साथिहरु टोपा भनेर जिस्काउँथे । अंग्रेजी माध्यमको पढाइ निकै सकसपूर्ण भयो शुरुशुमा । तर कक्षा चारको वार्षिक परीक्षामा दोस्रो स्थान हासिल गर्न सफल भएँ । हौसला बढ्यो । चित्र कोर्न, चेस र क्यारमबोर्ड खेल्न सिकेँ । त्यसपछि विद्यालय तहमा कहिल्यैपनि दोश्रो हुन परेन । कक्षा पाँचमा विद्यालय प्रथम भएपछि एक कक्षा फड्को मारेर सातमा पुगेँ । सात कक्षामा पनि प्रथम भएर फेरि आठ नपढी नौ कक्षामा फड्को मारें ।
साँचो हो रहेछ डोर बहादुर बिष्टले ‘भाग्यवाद र विकास’ पुस्तकमा भनेको–“भाग्यवादमाथिको गहिरो विश्वासले मिहिनेत गरी खाने संस्कार र केही हासिल गर्ने उत्प्रेरणाको भावनालाई नष्ट पारिदियो…भाग्यवादले कुनै समस्याको उद्देश्यमूलक समाधान खोज्ने र लक्ष्यप्राप्तिलाई आफ्नो अभिष्ट बनाउने काममा ठूलो असर पार्दछ ।… -(२०७७ बैशाख २ गते, तिलोत्तमा–३, रुपन्देही)

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

दाङमा कारागारमा रहेकी महिलामाथि करणी आरोपमा एक पक्राउ अश्लील भिडियो बनाई महिलाकाे चरित्रहत्या गर्ने पक्राउ सेयर बजार ४१ अंकले घट्यो माओवादी स्थायी समिति बैठक बुधबार, गृहमन्त्रीबारे छलफल हुने कर्नाटक कन्सर्टमा कैलाश खेरमाथि आक्रमण चन्दा आतंक गर्ने जनतान्त्रिक मुक्ति मोर्चाका संयोजकसहित ४ जना कपिलवस्तुमा पक्राउ नेपाली सिनेमा फेस्ट २०२३ मा अनुमतिविना महापुरुष समावेश गरेपछि षट्कोण आर्ट्सको आपत्ति फागुन २५ मा राष्ट्रपतिको निर्वाचन लाफा बी लेबल भलिबलको उपाधी न्यू होराईजनललाई, आयोजक दोस्रो राष्ट्रिय सहमतिको स्वप्निल राजनीति भोटेकोशीको बगाममा टेलिकमको टावर, पहिलोपटक फोन र इन्टरनेटको सेवा अभियुक्त लक्ष्मी महतो कोइरीको बचाउमा उत्रियो एमाले र कोइरी समाज अमेरिकी उपविदेश मन्त्रीले भेटिन् प्रधानमन्त्री प्रचण्डलाई बुटवलको बुद्धनगरदेखि नहरपूर जोड्ने सडक निर्माणको काम शुरु सुकुम्बासी बस्ती हटाउन मेयर बालेनले मागे प्रधानमन्त्रीसँग सहयोग सहिदहरूको सपना पूरा गर्न सबै एकजुट होऔँ : प्रधानमन्त्री पेट्रोल छर्केर आगो लगाउँदा श्रीमती गम्भीर घाइते, छोराको मृत्यु सूचनाको हकसम्बन्धी विषयमा प्रधानमन्त्रीले छलफल गर्दै बन्दीपुर क्षेत्रका होर्डिङबोर्ड हटाइँदै कार र ट्याक्सी ठोक्किँदा दुई जनाको मृत्यु