२० माघ २०७९, शुक्रबार

Feb 3, 2023


धेरैवर्ष पहिला पाल्पाका गाउँहरुमा खेती गृहस्थीबाट बढीमा ६ महिनासम्म खान पुग्ने तर गाउँमा दुईचार पैसा आउने बाटो केही थिएन । २०५८ सालतिरबाट पाल्पा जिल्लाका कृषकहरुका निजी जग्गाको तेजपात र दालचिनी भारत निकासी हुन थाल्यो तब ग्रामीण भेगका विपन्न कृषकहरुलाई नून,तेलको जोहो गर्न सहयोग पुग्यो । ढिक, कान्ला, पखेरा, खरबारी र खोरियामा रहेका तेजपातका बोटहरु अहिले पाल्पाली किसानहरुको दुहुना गाई बनेका छन् । स्थानीयस्तरमा तेजपात, सिन्कौली, सुनकाउली, दालचिनी, तेजी, तेजीपत्ता आदि विभिन्न नामले चिनिने यस प्रजातिको वैज्ञानिक नाम Cinnamomum tamala हो । समूद्री सतहबाट ४५० मिटरदेखि २१०० मिटरसम्म खेती गर्न सकिने तेजपात चुरेक्षेत्रदेखि मध्यपहाडसम्म एकदम राम्रो फस्टाउन सक्छ । उत्तरी र पश्चिमी मोहडाका चिसो वा छहारी परेका भागहरुमा (कालो वा बलौटे माटोमा) यो वनस्पति राम्ररी फस्टाउँदछ । सुन्कौली सुन बनेर आएको छ अचेल ।

Advertisement

पहाडीक्षेत्रका सामुदायिक वन, कबुलियती वन तथा निजी जग्गामा खेती गर्न सकिने यो प्रजाति गै¥हकाष्ठ वन पैदावार प्रजाति हो । नेपाल सरकारले जल, जमीन, जङ्गल, जडीबूटी, जनशक्ति गरी पाँचवटा ‘ज’ मार्फत देशलाई समृद्ध बनाउने अभिलाषा लिएको छ । त्यही अनुरुप ३० प्रकारका जडीबूटीहरुलाई नेपालको आर्थिक विकासका लागि प्राथमिकता प्राप्त जडीबूटी भनेर सूचीकृत गरेको छ । त्यसमध्येमा यो प्रजाति सूचीकृत रहेको हुँदा यो प्रजातिको व्यवसायिक महत्व रहेको छ ।
बारी, कान्लाहरुमा प्राकृतिक रुपमामात्र पाईने तेजपातको विगत एक दशकदेखि पाल्पा जिल्लामा ब्यवसायिक रुपमा खेती गरिएको छ । त्यसो त पूर्वको उदयपुर जिल्ला तेजपात ब्यवसायमा अग्रणी मानिन्छ । अहिले यी जिल्लाहरुका अतिरिक्त गुल्मी, अर्घाखाँची, स्याङ्गजा लगायत देशका विभिन्न जिल्लामा यसको ब्यवसायिक खेती प्रवद्र्धनमा जोड दिएको पाइन्छ ।

तेजपात खेती कृषकहरुका माझ लोकप्रिय हुनुमा यसका केही विशेषताहरु रहेका छन् । यो प्रजाति एकपटक लगाएपछि लामो समयसम्म उत्पादन लिई रहन सकिन्छ । यसको खेती तथा ब्यवस्थापन गर्न विशेष प्राविधिक ज्ञान चाहिँदैन । घरमै बस्ने परिवारका सदस्यहरुले फूर्सदको समय निकालेर पात टिप्ने, बोक्रा निकाल्ने, सुकाउने, प्याकेजिङ्ग गर्ने जस्ता कामहरु गर्न सक्दछन् । एकपटक काटेपछि प्रशस्त मात्रामा मुना पलाएर आउने हुनाले काटिसकेपछि बोट नै मर्ने वा फेरि बिरुवा रोपी रहनुपर्ने झन्झट रहँदैन । पात र बोक्रा बिक्री गर्न बजारको समस्या रहेको छैन । गाउँघरमा नै पात र बोक्रा खरिद गर्ने ब्यापारीहरु पुगेर किसानहरुले उत्पादन गरेको तेजपात र दालचिनी खरिद गरिरहेका छन् । तसर्थ यो प्रजाति गाउँघरमा लोकप्रिय जडीबूटी प्रजातिको रुपमा स्थापित भईसकेको छ ।

यसको प्रसारण प्रायः बीउबाट नै गर्ने गरिएको छ । वसन्त ऋतुमा पाक्ने तेजपातको बीउबाट नर्सरीमा उमारिएका बिरुवाहरु किसानहरुको खेतबारी तथा वनक्षेत्रमा रोपण गर्ने गरिन्छ । रोपण गरेको ४/५ बर्षपछि पातको उत्पादन लिन सकिन्छ भने बोक्राको उत्पादन लिन ७/८ वर्ष पर्खिनुपर्ने हुन्छ । वर्षको एकदेखि द्ईपटकसम्म पात टिपेर आम्दानी लिन सकिन्छ । बोक्रा निकाल्नको लागि रुख नै काटेर निकाल्ने प्रचलन रहेकोले प्रत्येक वर्ष बोक्रा निकाल्ने रुखहरु यकीन गरि वर्षेनी आम्दानी लिने गरी ब्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । रुख काटिसकेपछि यसबाट प्रशस्त मुनाहरु पलाएर आउँछन् । रोपण गरिएका बिरुवाबाटभन्दा काटेर पलाई सकेका मुनाबाट छिटो आम्दानी लिन सकिन्छ । स्वस्थ मुनाहरुलाई राख्ने र अस्वस्थ मुनाहरुलाई हटाउँदै यसको ब्यवस्थापन गर्न सकियो भने छोटो समयमा नै धेरै आम्दानी लिन सकिन्छ ।

पाल्पा जिल्लामा दुई दशकदेखि तेजपात तथा दालचिनी बोक्रा भारतीय बजारमा निरन्तर बिक्री हुँदै आईरहेको छ । त्यसभन्दा अघि छिटफूट रुपमा बुटवल लगायतका बजारमा आफै लगेर बिक्री गर्ने प्रचलन रहेतापनि यसको ठूलोमात्रामा ब्यवसायिक कारोबार हुन सकेको थिएन । झरेर जाने पात पनि बिक्री हुन्छ भन्ने किसानहरुलाई लागेकै थिएन । जब ब्यापारीहरु गाउँघरमै पुगेर किसानहरुले संकलन गरि राखेका पात तथा बोक्रा खरीद गरी भारतीय बजारमा लगेर बिक्री गर्न थाले । किसानहरु यसको ब्यवसायिकतातर्फ आकर्षित हुँदै गए । प्राकृतिक रुपमा रहेको तेजपातका बोटहरुलाई संरक्षण गर्न थालियो भने खाली रहेका जग्गाहरुमा विरुवा रोपेर हुर्काउने अभियान नै सुरु भयो । सामुदायिक वन समन्वय समिति,तिनाउले त एक घर १० दालचिनीको बोट र १० वर्षपछि पेन्सन नारा समेत तय गरेको थियो ।

एकदशकदेखि वन कार्यालयले समेत लाखौँको संख्यामा विरुवा उत्पादन गरेर कृषकहरु सामुदायिक वन तथा कबुलियती वन समूहका उपभोक्ताहरुलाई निजी जग्गा र वनक्षेत्रमा रोपण गर्नका लागि उपलब्ध गराउने काम गर्यो । खेती र ब्यवस्थापनको लागि प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गरायो । यसको प्रवद्र्धन र ब्यवसायिकता अभिवृद्धिको लागि गाउँघरमै पुगेर कृषकहरुसँग अन्तक्र्रिया गर्ने, तालिम, गोष्ठी जस्ता जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरेर तेजपात खेतीको बिस्तार र ब्यवसायिकरणमा सहयोग समेत पुगेको छ ।

पाल्पा जिल्ला तेजपात खेतीको पकेट क्षेत्र हो । जिल्लाका दोभान, कोलडाँडा, गोठादी, बल्ढेङ्गढी, सत्यवती, छहरा, भूवनपोखरी, सोमादी, झडेवा लगायत साविकका पन्ध्रवटा गा.वि.स.लाई तेजपात विशेष पकेट क्षेत्रको रुपमा कार्यक्रम अगाडि बढाईएको छ । दोभानको बेरुवामा दालचिनी मिनी महोत्सव नै सम्पन्न भएको छ । सो महोत्सवले उत्पादक र मध्यस्थकर्ताहरुका बीच नयाँ सम्बन्ध कायम गरेको छ । साथै उक्त महोत्सले दालचिनीका महत्व बारेमा सर्वसाधारणलाई समेत जानकारी दिने काम भएको छ । सामुदायिक वन समन्वय समिति,तिनाउको पहलमा दालचिनी पर्यटकीय पदमार्ग समेत घोषणा गरिसकेको छ ।

तेजपात खेतीको भविष्य उज्ज्वल छ । यो मसला र औषधि दुबै रुपमा प्रयोग हुने गर्दछ । अहिले हामी कोरोना रोगको महामारीको सन्त्रासमा छौँ । नेपाल सरकार स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, वैकल्पिक चिकित्सा तथा आयुर्वेद विभागले यसै सन्दर्भमा सूचना नै जारी गरेर भनेको छ,कि २ ग्राम तेजपात र २ ग्राम दालचिनीलाई उमालेर चियाजस्तै प्रयोग गर्दा हाम्रो शरीरमा रोग प्रतिरोधातम्मक क्षमता बढ्न गई कोरोना लगायत अन्य रोगहरुले समेत आक्रमण गर्न सक्दैनन् । त्यसैले स्थानीयस्तरमा यसको प्रयोगको महत्व दिनानुदिन बढिरहेको छ । स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रुपमै तेजपात र दालचिनी उत्कृष्ट मसलाको रुपमा प्रयोग हुन्छ । अझ सबैभन्दा बढी मसलाको प्रयोग भारतमा हुने भएकोले भारतमा जबसम्म मसला प्रयोग गर्ने प्रचलन रहन्छ तबसम्म नेपाली दालचिनीको बजार रहिरहन्छ भनेर चर्चा समेत गरिन्छ । आयुर्वेदिक महत्वको हिसाबले यसलाई वाकवाकी, वमन, वात शामक, उत्तेजना, पौष्टिक तथा सुगन्धित तेलको रुपमा प्रयोग गर्न सकिने आयुर्वेद ग्रन्थहरुमा उल्लेख छ ।

पाल्पा जिल्लाबाट पाँचषर्वभित्र निकासी भएका तेजपात र दालचिनीको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने हो भने पाँच वर्षमा ४ हजार ८ सय ६६ टन तेजपात र १ हजार १ सय ९५ टन दालचिनी किसानहरुको निजी जग्गाबाट मात्र भारत निकासी भएको देखिन्छ । स्थानीय औषत बजार मूल्यलाई आधार मान्ने हो भने वार्षिक कम्तिमा ७ देखि ८ करोड रुपैयाँ तेजपात र दालचिनी खेतीबाट जिल्लामा भित्रिने गरेको अवस्था छ । यसले जिल्लाको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा उल्लेख्य टेवा पुर्याएको छ । उपरोक्त तथ्याङ्क भारत निकासीको मात्र हो भने स्थानीय प्रयोग र नजिकका सहर बजारहरुमा गरेको बिक्रीलाई आधार मान्दा जिल्लामा दशौँ करोड रुपैयाँ तेजपात र दालचिनी खेतीबाट मात्र प्राप्त हुनु यस जिल्लाका स्थानीय बासिन्दाहरुको लागि अत्यन्त सुखद कुरा मान्न सकिन्छ । स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना गरेको छ यसले । बालबालिकाहरुको पढाईलेखाई, घरखर्च चलाउनेदेखि गाउँमा दुईचार पैसाको लागि कसैको मुख ताक्न नपर्ने बनाएको छ, तेजपातले । त्यसैले तिनाउ गाउँपालिकाको ज्यामिरे गाउँलाई तेजपातको कारण ऋणमुक्त गाउँ भनेर कान्तिपुर र नेपाल साप्ताहिक पत्रपत्रिकाले लेखेका हुन् । केही वर्षदेखि पात र बोक्राको अतिरिक्त बीउको रुपमा तेजपातको फल समेत देशका विभिन्न जिल्लामा बिक्री हुने गरेको छ । त्यसबाट विद्यालय छुट्टी भएको समयमा बालबालिकाहरुले बीउ सङ्कलन गरि कापी तथा कलमको लागि पैसा जुटाउने गर्दछन् ।

मुख्यरुपमा तेजपात र दालचिनीको ब्यवसाय भारतीय बजारमा निर्भर रहेको हुँदा कहिलेकाही मूल्यमा तलमाथि हुनसक्दछ । गतवर्ष तेजपातको मूल्यमा गिरावट आएकोले किसानहरु चिन्तित बने तर यो वर्ष फेरि मूल्य उकालो लाग्दैछ । पातको मूल्य औषतमा प्रति के.जी ४५ रुपैयामा किसानको घरबाटै बिक्री भईरहेको छ । बोक्राको मूल्य औषत प्रति के.जी. ११० देखि ११५ रुपैया सम्ममा बिक्री हुने गर्दछ । हामीले सङ्कलन गरेका पात र बोक्राको गुणस्तर जति राम्रो भयो यसको बजार र प्राप्त हुने मूल्य उति नै राम्रो हुन जान्छ । त्यसैले यसलाई सुकाउने, प्याकेजिङ्ग गर्नेजस्ता कुराहरुमा हामीले विशेष ध्यान दिनुपर्दछ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रतिस्प्रर्धा गर्नसक्ने गुणस्तरीय तेजपात र दालचिनी हामीले बजारमा पठाउन सक्यौँ भने हाम्रो खेती, ब्यवसाय र हाम्रो बजार सुनिश्चित र दीगो बन्न जान्छ । यसतर्फ उत्पादक र संकलकहरुको ध्यान जानु जरुरी देखिन्छ ।
भारतीय बजारमामात्र निर्भर हाम्रो तेजपात ब्यवसायको स्वदेशमा पनि उज्ज्वल भविष्य छ । स्वदेशभित्र यसको बजार प्रवद्र्धन गर्नको लागि सम्भावनाहरु खोजिनु पर्दछ ।

पाल्पा जिल्ला आन्तरिक र बाह्य पर्यटकहरुको केन्द्र पनि हो । तेजपात पर्यटनको प्रचुर सम्भावना छ । तेजपातका बगानमा रमाउने, हेर्ने, घुम्ने अध्ययन गर्ने र पर्यटकहरुलाई स्थानीय होम स्टेमा तेजपातकै माला लगाई आतिथ्यता प्रदान गर्न सकियो भने स्थानीय स्तरमा अर्थोपार्जन हुन्छ । कोलडाँडा, हात्तीकोट, सत्यवती (खुर्साने) जस्ता ठाउँहरु यसका प्रचुर सम्भावना बोकेका ठाउँहरु हुन् । ईलाम जिल्ला जसरी चिया पर्यटनमा केन्द्रीत छ । त्यस्तै पाल्पा जिल्ला तेजपात पर्यटनको केन्द्र बन्न सक्दछ । पर्यटकहरुले स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन्छन् । त्यसैले तेजपात र दालचिनीलाई आकर्षक रुपमा प्याकेजिङ्ग गरि कोशेली उत्पादन गर्न सकिन्छ । स्थानीयस्तरमै गुणस्तरीय मसला बनाई नजिकको बुटवल बजारलाई केन्द्रीत गरेर देशभर खपत गर्न सकिन्छ । तेजपातको माला मौलिक पहिचान हो । जिल्लाभर र छिमेकी जिल्लामा हुने कार्यक्रमहरु, सभा तथा समारोह एवंम् बिवाह लगायतका कार्यक्रमहरुमा तेजपातको माला प्रयोग गर्ने संस्कृतिको विकास गर्न सकिन्छ । आजभोलि गाउँघरमा समेत बजारबाट फूलका मालाहरु खरीद गरेर ल्याउने प्रचलन छ । बजारको मालासँग तेजपातको मालाले मूल्य र गुणस्तरमा सजिलै प्रतिस्प्रधा गर्नसक्ने हुँदा यसको प्रवद्र्धन गर्न सकिने यथेष्ट सम्भावना छ । लगाई सकेपछिको सो माला सुकेपछि तरकारीमा हालेर खान मिल्ने भएको हुँदा जन्तीहरुले पक्कै फाल्ने छैनन् ।

तेजपातको फेरि नयाँ सम्भावना देखा परेको छ । माथि नै चर्चा गरिसकिएको छ, कोरोना भाईरसको सम्भावित सङ्क्रमणसँग जुध्नको लागि नेपाल सरकारको आधिकारिक निकाय स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले तेजपात र दालचिनीको चिया खान सुझाएको छ । हामी घरघरमा तेजपात र दालचिनीको चिया खान सक्दैनौँ र ? हाम्रै घरआँगनमा भएको तेजपात र दालचिनी सेवन गरी स्वस्थ हुन र विश्वब्यापी महामारीसँग जुध्न हामीलाई अवसर प्राप्त भएको छ, अवसरको सदुपयोग गरौँ । प्रत्येक चिया पसल र होटलहरुमा अनिवार्य रुपमा तेजपात र दालचिनीको प्रयोग गरौँ । तेजपात र दालचिनीको चिया पाईने पसलहरु खोलौँ । परिवार, समूदाय र राष्ट्रलाई स्वस्थ बनाऔँ । स्थानीय उत्पादन प्रवद्र्धन गरि आर्थिक समृद्धि हासिल गरौँ । –लेखक हरित अभियन्ता हुन् ।

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

लुम्बिनीमा हुने राम कथा ३ दिन पछि सर्यो : माघ २४ देखि प्रवचन, २१ गतेदेखि नै भण्डारा विरगाथाका सदस्यलाई सहकारी शिक्षा शहकारी सञ्चालकको मनपरीले बचतकर्ताको रकम जोखिममा वाट्सएपमा ‘नेपाली केटी’ एपको प्रयोग गरी लाखौ रकम ठगी गर्ने ८ जना पक्राउ माधव नेपाललाई भेट्न नारायणकाजी श्रेष्ठ एकीकृत समाजवादीको कार्यालयमा देशको अर्थतन्त्रमा सुधारको संकेत देखिएको छ : प्रधानमन्त्री लुम्बिनीबाट कुशिनगरसम्म बौद्धपरिपथ साईकल यात्रा शुरु बढ्दैछन् लागूऔषध दुर्व्यसनी शनिबार रुपन्देहीको तिलोत्तमामा रोटरीका सदस्य बीच ब्याडमिन्टन नेपाल एयरलाइन्सका टिकट अनलाइनबाटै काट्न सकिने शिक्षामा सुधारमार्फत् समृद्धिको जग बसाल्छौँ : प्रधानमन्त्री श्रममन्त्री अर्याल र मलेसियाका गृहमन्त्री नासुसनबीच भेटवार्ता गण्डकी प्रदेशसभाबाट दुईवटा अध्यादेश पारित पठान सफल हुँदा आमिर खान विस्थापित ! बैंकको चर्को ब्याजले बिस्थापित हुने अवस्थामा पुगेको ईट्टा व्यवसायीको चिन्ता कपिलवस्तुमा २१ लाखसहित तीन जना पक्राउ गाडी चलाउँदा चलाउँदै घनश्याम भुसाल बेहोस, सिभिल अस्पतालमा भर्ना सन्दीप लामिछानेविरुद्धको मुद्दामा कैफियत प्रतिवेदन झिकाउन सर्वाेच्चको आदेश हेमन्त कान्छाको पिरतीमा विजय, निशा र चाहना सन्दिप लामिछानेलाई राष्ट्रिय टिममा राखेको विरोधमा सामाजिक सञ्जालमा