११ आश्विन २०७८, सोमबार

Sep 27, 2021

आज अन्तर्राष्ट्रिय साक्षरता दिवस मनाइँदैछ । ‘मानवकेन्द्रित पुनर्लाभका लागि साक्षरता, प्रविधि प्रयोगको असमानतामा न्यूनता’ भन्ने नाराका साथ यो दिवस मनाइँदै छ । नेपालमा पनि भर्चूअल र अन्य माध्यमबाट विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ । गत वर्ष जस्तै यस वर्षपनि कोभिड–१९ का कारण भौतिक उपस्थितिका कार्यक्रम राखिएको छैन।

Advertisement

अन्तारष्ट्रिय रुपमा साक्षरता दिवस मनाइ रहँदा नेपालमा पनि शिक्षा सम्बन्धी विष्लेषण,बहस लगाएतका कार्यक्रमहरु गरी मनाइन्छ । विश्वका तुलनामा नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा पनि केहि परिमार्जन र विकास भएको देखिन्छ । तर, विकसित देशसँग तुलना गर्दा नेपालको शिक्षा प्रणाली र अवस्था भने पुरातन र कमजोर छ । कोरोनाका कारण लामो समयदेखि प्रभावित भएको शिक्षा क्षेत्र विस्तारै सूचारु हुँदै छ ।

नेपालमा तत्कालिन राणा शासनकालमा जय पृथ्वी बहादुर सिंहले आधुनिक शिक्षाको पहल गरेका थिए । ‘विद्यालय खोल्नु पर्छ,शिक्षा दिनु पर्छ ।’ भन्ने मान्यताका साथ राणा शासनमा पनि शिक्षाको सुरुवात र विकासका लागि उनले प्रयास गरेका थिए । शिक्षाका लागि उनले करिब २ दर्जन पुस्तक पनि लेखे । वि.सं.१९६०/७० को दशकमा नेपालमा विद्यालय स्थापना र पठन–पाठनमा उनले महत्वपूर्ण योग्दान पुर्याएका थिए । शिक्षा क्षेत्रमा पुर्याएको योग्दानका कारण उनलाई ‘पायनियर अफ एजुकेशन’भनिन्छ । राणाकालदेखि सुरु भएको शिक्षा प्रणाली अर्थात् जय पृथ्वी बहादुर सिंहले सुरु गरेको अभ्यासका एक सय वर्ष पूरा भएको छ ।

हाल नेपालमा १५ वर्षभन्दा माथिको उमेर समूहको साक्षरता ६७ दशमलव नौ प्रतिशत छ । सोही समूहका पुरुषको साक्षरता प्रतिशत ७८ दशमलव छ प्रतिशत र महिलाको साक्षरता प्रतिशत ५९ दशमलव सात प्रतिशत रहेको छ । मुलुकका ५४ जिल्ला साक्षर घोषित भइसकेका छन् । कूल २३ जिल्ला र दुई सय १८ स्थानीय तह साक्षर घोषणा हुन बाँकी रहेको छ । हाल ३५ हजार ६७४ कुल विद्यालय रहेकामा २७ हजार ८१८ सामुदायिक विद्यालय, छ हजार ७३२ संस्थागत (निजी) र एक हजार एक सय ३० परम्परागत (धार्मिक) तथ्यांकमा रहेको छ।

हाल हरेक क्षेत्र विश्वव्यापी भएको छ । शिक्षा पनि विश्वव्यापी बन्दैछ । एक देशबाट अर्को देश अध्ययन गर्न जानु पहिले बाध्यता थियो भने अहिले रोजाई बन्न थालेको छ । नेपालमा पनि तल्लो तहबाटै अन्तराष्ट्रिय पद्धतिको प्रभाव परेको छ । शिशु कक्षालाई हाल मन्टेश्वररीका नाममा आधुनिकरण गरिएको छ । विद्यालय स्तरी शिक्षामा अंग्रेजी भाषालाई प्राथमिकता दिइएको छ । त्यसैगरी उच्च शिक्षाका लागि दूरका देशका विश्वविद्यालयमा जानेको संख्या बढ्दो छ । एकातर्फ नेपालमै अन्तराष्ट्रिय स्तरको शिक्षा प्रदान गर्ने पहल भएको छ भने अर्कोतर्फ नेपालबाट अध्ययनका लागि विदेश जाने संख्या बढ्दो छ ।

नेपालमा आधुनिक शिक्षा विकासको १०० वर्ष पूरा हुँदा पनि समय सापेक्ष शिक्षाको विकास हुन सकेको छैन । अझैपनि वर्षौ पहिले तयार भएका पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक शिक्षकबाट सुनेर विद्यार्थीले घोकेर तीन घण्टामा दिएको परीक्षाको आधारमा मूल्यांकन गर्ने विधि रहेको छ । अनिवार्य विषयका नाममा विद्यार्थीको रुचि,चाहना र क्षमता विपरित अध्ययन गर्नुपर्ने बाध्यता छ । अर्कोतर्फ केहि शिक्षामा निजीकरण हाबी भएको छ । जसले गर्दा शिक्षा व्यवसायिक र महङ्गो बन्दै गएको छ । राज्यले अरबौ लगानी गरेका केहि सामुदायिक विद्यालयमा भन्दा निजीमा अभिभावक र विद्यार्थीको आकर्षण छ । सरकारले मा.वि.तहसम्म निःशुल्क शिक्षा भनेता पनि देशका कैंयौं ग्रामिण भेगमा विद्यालय बन्न सकेका छैनन् भने बनेका विद्यालयमा आवश्यक पूर्वाधार र जनशक्ति छैन । त्यसैगरी शहरी क्षेत्रमा भएका केहि सामुदायिक विद्यालय बाहेक अधिकांश निजी विद्यालयको तुलनामा पछाडि छन् ।

२१औं शाताब्दीमा विकासले तिव्र गति लिइरहेको छ । भौतिक रुपमा नेपालमा पनि केहि विकास हुँदै छ । शिक्षा क्षेत्रमा पनि लगानी र भौतिक पूर्वाधार बढ्दैछ । तर, मुलुकको राजनीतिक अस्थिरता,शिक्षामा राजनीति,पहुँचको आधारमा नियुक्त , शिक्षामा दिगो र समय सापेक्ष योजनाको कमी,सरकारको उदासिनता,निजीप्रति आकर्षण लगाएतका कारणले शिक्षा क्षेत्र प्रभावित हुँदै आएको छ । अर्कोतर्फ अंकगणीतीय योग्यताको लागि अध्ययन,जागिरको लागि अध्ययन वा शिक्षित हुनका लागि मात्रै अध्ययन गर्ने पुरानो सोँचका कारण पनि शिक्षाले अपेक्षित विकास गर्न सकेको छैन ।

विश्वव्यापी शिक्षा र प्रतिष्पर्धासँगै राज्यले दक्ष जनशक्ति तयार गर्न सैद्धान्तिक भन्दा व्यवहारिक र प्रयोगात्मक शिक्षामा जोड दिन आवश्यक छ । त्यसको लागि प्रणालीमै परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ । विगत २ वर्षदेखि कोरोना महामारीका कारण विद्यालय र शिक्षा क्षेत्र निकै मारमा परेको छ । लामो समय विद्यालय ठप्प भएका छन् । विद्यार्थी विद्यालय भन्दा बाहिर भएका छन् । विद्यालय,शिक्षक र विद्यार्थीको सम्पर्क नभएको धेरै भयो । शहर तथा ग्रामिण क्षेत्रका केहि विद्यालयमा अनलाइन कक्षाको अभ्यास भएतापनि प्रतक्ष्य वा भौतिक उपस्थिति जस्तो प्रभावकारी भएको छैन । यसबाट पनि अब शिक्षा प्रणालीलाई वास्तवमै आधुनिक र विषय बस्तुलाई सीप,दक्षता,अनुसन्धान,प्रयोगात्मक बनाउनु पर्ने देखिन्छ ।

लामो समयदेखि चल्दै आएको नेपालको परम्परागत शैक्षिक प्रणालीलाई कोरोना महामारीले भत्काइदिएको छ । यस्तो अवस्थामा विद्यार्थी,विद्यालय र शिक्षकबीच दूरी बढेको छ । सामान्य अवस्था भन्दा दूर रहेको शिक्षा क्षेत्र धराशायी भएको छ । यसको पुर्नउत्थान र सञ्चालनका लागि शिक्षण पद्धति र प्रणालीलाई परिवर्तन गर्नुपर्ने खाँचो छ ।

Follow Us

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

५० लाख धरौटीमा छुटे शर्मा नेप्सेमा उच्च अङ्कको गिरावट, कारोबार रकम समेत घट्यो पर्यटकको आगमनले उत्साहित हुँदै व्यवसायी नेपालमा थपिए १ हजार २८२ कोरोना संक्रमित, ७ जनाको मृत्यु बुटवलमा दशैं सस्तो बजार मध्य भोटेकोशीको आइपीओ बाँडफाँट दक्षिण कोरियामा कोरोना भाइरसले पुनः महामारीको रुप लियो सुरु भएन विद्युतीकरण सुस्ताएको पर्यटन व्यवसाय जुरमुराउँदै टिपरको ठक्करबाट बोलेरो चालकको मृत्यु लुम्बिनीको नेपालगन्ज उपमहानगर बैठकमा लफडा, एक घाइते फार्मेसी संघ, लुम्बिनी प्रदेशद्वारा शुभकामना तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम फार्क विद्रोहीको आक्रमणमा पाँच जनाको मृत्यु भारतमा थप २६ हजार नयाँ सङ्क्रमित मल अनुदानमा वृद्धि बेँसी झर्न थाले भेडी गोठ सरकारको लक्ष्यानुसार नै कोरोनाको खोप पुग्दै, नेपाल सार्कमा चौथो इपिएल : काठमाडौँ र विराटनगरको खेल स्थगित चितुवाले खोरभित्र बाँधिएका २३ बाख्रा मार्यो प्रतियोगिता नहुँदा खेलमैदान सुनसान