२१ आश्विन २०७९, शुक्रबार

Oct 7, 2022


पुस्तकेषु च या विद्या परहस्तेषु यद्धनम् ।
उत्पन्नेषु च कार्येषु न सा विद्या न तद्धनम् ।।
-चाणक्य

Advertisement

अर्थात् , पुस्तकमा मात्र सिमित भएको ज्ञान र आफ्नो वशमा नरहेको सम्पत्तिको कुनै अर्थ हुँदैन । काम लिन सकियो भने मात्रै तिनले शक्तिको सञ्चार गराउँछन् । जनवादी भनिने शिक्षाको मर्म पनि यही हो । सिकेको ज्ञानका कारण जब वैज्ञानिक चिन्तन, कार्यकुशलता र अनावश्यक वस्तुहरुलाई छोड्दै जाने प्रवृत्तिको विकास हुन्छ, अनिमात्र हाम्रो शिक्षा प्रणालीले सहि बाटो समात्छ

विश्वविद्यालय (विश्व–विद्या–आलय) विश्वस्तरको विद्या आर्जन गर्ने थलो हो । यो शब्दावलीले नै विश्वविद्यालयहरुले विश्वस्तरमा आप्mनो प्रभाव र पहिचान दिन सक्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ । विश्वविद्यालय शिक्षाले विद्यार्थीलाई नयाँ नयाँ अनुसन्धान र प्रविधितर्फ अभिमुख गर्छ । स्वतन्त्र र सिर्जनात्मक विचार निर्माण गर्न प्रोत्साहन गर्छ भन्ने विश्व्यापी मान्यता छ।

जोह्न हेन्री कार्डिनल न्यूमेन (१८९३) ले ‘दि आईडिया अब यूनिभर्सिटी ’ किताबमा भन्छन् – ‘विश्वविद्यालय विश्वव्यापी ज्ञान सिकाउने थलो हो । यसको पहिलो अर्थ विश्वविद्यालय शिक्षाको पहिलो र प्रमुख उद्देश्य नैतिक नभएर वौद्धिक हुनुपर्छ भन्ने हो । दोस्रो हो–ज्ञानको प्रसार । यो ज्ञानको विस्तार (अनुसन्धान) मात्र होइन।’ विश्वविद्यालयहरुको भूमिका ज्ञानको भण्डार र उत्पादन हुनुपर्दछ । स्नातकहरुलाई ज्ञानले सु–सज्जित बनाउनुपर्छ ता कि उनिहरुले– आफूले चाहेको क्षेत्रमा रोजगार प्राप्त गर्न सक्षम बनुन । सार्वजनिक नीति, सामाजिक तथा आर्थिक जीवनमा समयसापेक्ष र विवेकसम्मत आलोचनामार्फत प्रभावकारी हस्तक्षेप गर्न सकुन । विश्वविद्यालय शिक्षाको उद्देश्य हो तर्क, खोजीनीति र दार्शनिक खुलापनको संरक्षण गर्ने, शुद्ध खोजीनीतिलाई मूख्य (चलनचल्तिका) सार्वजनिक धारणाबाट जोगाउने, संरक्षण गर्ने ।

विद्वान मोती निसानी आफ्नो विचारोत्तेजक निबन्ध ‘ह्वाइ गो टु यूनिभर्सिटी’ मा लेख्छन्–‘मात्र डिग्री, प्रमाणपत्र वा उपाधी हासिल गर्न विश्वविद्यालय जाने होइन, सँगसँगै विद्यार्थीले राजनीतिक, साँस्कृतिक, वौद्धिक र सामाजिक–आर्थिक चेतनाको पनि विकास गर्नुुपर्छ।’कुनै एउटा विषयविज्ञ भएतापनि र जुनसुकै क्षेत्रमा काम गरेपनि एउटा विश्वविद्यालयको स्नातक विद्यार्थी वा त्यहाँ प्राध्यापन गर्ने प्राज्ञले समाज, इतिहास, राजनीति र अर्थतन्त्रको बारेमा जानकारी राख्नुपर्छ ।

खास गरेर नेपालको विद्यमान विश्वविद्यालय शिक्षाले आलोचनात्मक चेत भएका जनशक्ती उत्पादन गर्न सकेन भन्ने आम गुनासो छ । हाम्रो विश्वविद्यालय शिक्षाले कोरा सिद्धान्त मात्र पढाइरहेको छ, ज्ञानको वितरण मात्र गरिहेको छ । त्यसैले गुणस्तरीय ज्ञान उत्पादन हुन सकिरहेको छैन।

एउटा विषयको विज्ञ सँगसँगै एक्काइसौं शताब्दी युग सुहाउँदो र कुनैपनि क्षेत्रमा नेतृत्व गर्न सक्षम जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिनुपर्छ अबको विश्वविद्यालय शिक्षाले । विद्यार्थी हरेक विषयको जानकार हुनुपर्छ । समाजमा देखिने समस्याहरु एक अर्को विषयमा जेलिएका हुन्छन् । तसर्थ शिक्षा बहुआयामिक हुनुपर्दछ । परीक्षा पास गर्नको लागिमात्र पढाउने र पढ्ने प्रवृत्ति बिद्यमान छ । पढाई सुगारटाइ मात्र भएकाले सूचना विश्लेषण गरेर लेख्न र अरुलाई बुझाउन सक्दैनन् विद्यार्थीहरु ।

नेपालका विश्वविद्यालय र कलेजमा सिकाइ साँघुरो हुने गरेको गुनासो छ । त्यसैले उदार किसिमको बौद्धिकता उत्पादन हुन सकिरेहेको छैन । विगत दुई दशकदेखि नेपालबाट कामदारहरु मात्र विदेशिएका छैनन् , उच्च शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरु पनि गएका छन् । अहिले कोभिड–१९ महामारीका कारण यो क्रम रोकिएको भएता पनि २०७६ असारसम्म ३ लाख भन्दा बढी नेपाली विद्यार्थी विदेशी विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिहेको तथ्यांक छ ।

नेपालको विश्वविद्यालय शिक्षा संसारकै कान्छो मध्येमा पर्छ । भारतमा अङ्ग्रेजहरुले विश्वविद्यालय स्थापना गरेको सय वर्षपछि , वि. स. २०१५ सालसम्म नेपालमा विश्वविद्यालय नै थिएनन् । देशको जेठो त्रिभुवन विश्वविद्यालय वि. स. २०१६ मा स्थापना भएको हो । अहिले करिब ७५ प्रतिशत विद्यार्थी सार्वजनिक विश्वविद्यालयमा पढ्छन् । नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीमा हाल ११ वटा विश्वविद्यालय र ६ वटा विश्वविद्यालयस्तरका प्राज्ञिक संस्था कृयाशिल छन् । तर, समग्रमा उच्च शिक्षाको स्तर सन्तोषजनक छैन । राम्रो व्यवस्थापन गर्न सक्ने हो भने विश्वविद्यालयले देशलाई धेरै ठूलो प्रतिफल दिन्छन् । जसरी अमेरिका र यूरोपलाई दिएका छन् ।

शिक्षण र अनुसन्धानमा सुधार नगरी विश्वविद्यालयहरुले गुणात्मक फड्को मार्न सक्दैनन् । अहिले भैरहेका अनुसन्धान यान्त्रिक र कर्मकाण्डी प्रकृतिका देखिन्छन् । विश्वविद्यालयमा हुने अनुसन्धानले नेपालको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र साँस्कृतिक लगाएतका विविध क्षेत्रमा अपवाद बाहेक कुनै ठोस योगदान गर्न सकेका छैनन् । शिक्षण पद्धति थप सिर्जनात्मक र वैज्ञानिक हुनुपर्दछ । प्राध्यापक चैतन्य मिश्र भन्छन्–‘इनारभित्रबाट आकाशको सानो टुक्रा देखाएर संसार यहीं हो भन्ने हाम्रो शिक्षा प्रणालीको ठूलो कमजोरी हो । अबको शिक्षाले पहाडको टुप्पोमा पुर्याएर चील झैं हावामा कावा खाँदै समग्र पाटो हेरेर सूक्ष्म विश्लेषण गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्न सक्नुपर्छ ।’

किन पढ्ने उच्च शिक्षा ?
दाम/पैसा कमाउन ? नाम/ख्याति कमाउन ? या ज्ञानी बन्न ? उच्च शिक्षा अध्ययन गर्दै गरेका परिपक्व विद्यार्थीलाई यि प्रश्न सोध्दा अलमलमा पर्छन् । ठोस जवाफ पाईंदैन । पढाई र आर्थिक उपार्जनलाई सँगै दाँजेर हेर्ने गरिन्छ । भनाई छ–सरस्वती र लक्ष्मी एकैठाउँ बस्दैनन् । विश्वका धनाढ्यको सूची हेर्दा अधिकांशले कलेज पढ्दापढ्दै बिचमै छोडेर अर्थोपार्जन तिर लागेको पाईंन्छ ।

पछिल्लो पुस्ताका विद्यार्थीहरुमा पनि पढाइलाई आर्थिक उपलब्धि र सम्पन्नता सँग जोडेर हेर्ने गरेको पाईंन्छ । विद्यार्थीहरुमा आखिर पैसा कमाउने न हो जसरी कमाएपनि हुन्छ भन्ने मनोविज्ञान देखिन्छ । वास्तविक अर्थमा उच्च शिक्षाको काम प्रबोधन (इनलाइटनमेण्ट) हो । शिक्षाले जगाउने, सचेत गराउने, बिउँझाउने काम हो । ज्ञानआर्जनमा भन्दा अन्य गतिविधिमा उनीहरुको आकर्षण देखिन्छ । विश्वविद्यालयको पढाई केवल जाँच/परीक्षा पास गरि डिग्री हासिल गर्ने कर्मकाण्डमा सिमित हुँदै गएको महशुस हुन्छ । उच्च अंक वा ग्रेड सहितको आकर्षक प्रमाणपत्र हातमा त हुन्छ तर व्यवहारिक ज्ञान, सीप, मूल्यमा कमजोर ।

केहि दिन पहिले विश्व प्रख्यात हावर्ड विश्वविद्यालयका प्रोफेसर कोर्नेल वेस्टले केहि दिन अगि यस्तै कुरामा असन्तुसष्टी जनाउँदै दिएको राजिनामाको व्यापक चर्चा देखिन्छ सामाजिक सञ्जालमा । उनले राजिनामा दिनुको कारण यस्तो रहेछ–‘हावर्ड विश्वविद्यालय राम्रो भएन । बजारमुखी भयो । विद्यार्थीलाई चाहिने कुरा दिन सकेन । उनले संसारभरीको शिक्षा दिने संस्थाहरुमा विद्यार्थीलाई के दिई रहेका छौं ? एकपटक आँखा चिम्लेर सोचिदिनुहोस् भन्ने आग्रह गर्दै प्रश्न गरेका छन्– डिग्री मात्रै दिएर जीवन र मानविय आत्मा दिन बिर्सेका त छैनौं ?

स्नातक तहमा अध्ययन गर्दै गरेका हरेक ब्याचका विद्यार्थीलाई मैले सोध्ने साझा प्रश्न हो–‘अबको ५ वर्षमा तपाईं आफूलाई कहाँ देख्न चाहनुहुन्छ ?’ प्रश्न सुनेर धेरै विद्यार्थी अलमलमा पर्छन् । खास गरेर व्यवस्थापनका सिद्धान्त पढाउँदा हामी मिशन, भिजन, लक्ष्यबारे चर्चा गर्छौं । व्यवसायिक संगठनको दृष्टिकोणबाट यहीं प्रसङ्ग हाम्रो जीवनमा जोड्दा विद्यार्थी अलमलिन्छन् । यहीं हो हाम्रो समकालिन शिक्षा पद्धतिमा रहेको ठूलो खाडल । ज्ञान निर्माण र त्यसको व्यवहारिक प्रयोग बीचमा असाध्यै ठूलो अन्तर छ ।

यो अन्तर (ग्याप) कम गर्न शिक्षण पद्धतिलाई समयानुकुल परिमार्जन र व्यवहारिक र जीवनोपयोगी बनाउँनु वर्तमानको चुनौती हो । जानकारी हासिल गर्नु । सु–सूचित रहनुमात्र पर्याप्त हुँदै , ज्ञानी बन्नलाई । यद्यपी सूचना, जानकारी , तथ्यांक नै ज्ञान निर्माणका आधारभूत श्रोत हुन् । तीनलाई आफ्नो मस्तिष्कले विश्लेषण गरि संज्ञान निर्माण गर्नु नै वास्तविक अर्थमा ज्ञानी हुनु हो ।

हाम्रो लुम्बिनी प्रदेशमा स्थापना हुने प्रदेश विश्वविद्यालय स्थापना गर्न बनाइएको विधेयक प्रदेश सभाबाट पारित हुनेक्रममा छ । देशकै उत्कृष्ट नमूना सामुदायिक क्याम्पस लुम्बिनी वाणिज्य क्याम्पस ‘मानित विश्वविद्यालय’ बन्ने क्रममा छ । अब हामी बौद्धिकहरुको टीम जुटेर कस्तो विश्वविद्यालय बनाउँने भन्ने छलफल गरि अवधारणा बनाउनुपर्छ । हामी पूर्वाधार निर्माण र आर्थिक पक्षमा बढी ध्यान केन्द्रित हुन्छौं । हाम्रो शिक्षा प्रणाली विसंगत छ । यसको विकल्प खोजिनुपर्छ । संघीय व्यवस्थाभित्र राजनीतिक, प्रशासनिक अभ्यास सँगै शिक्षा क्षेत्रमा पनि हामी प्रदेशस्तरमा उत्कृष्ट विश्वविद्यालय स्थापना गरि नमूना बन्न सक्छौं । -(लेखकः लुम्बिनी वाणिज्य क्याम्पस,बुटवलका प्राध्यापक हुन् )

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

गाउँघरमा सुनिन छाड्यो नगराको धुन भेरी नदीमा खतराको तह पार उम्मेदवारी दर्ता गराउनु पर्ने भन्दै कांग्रेसको चियापान स्थगित झाडापखाला, हैंजा र डेंगुबाट बच्न आग्रह नारायणी नदीको बाढी सुस्ता बस्तीमा पस्न सुरु नेपाल प्रहरीका असई भारतीय भूमिमा मृत फेला बारा बस दुर्घटनाः मृतकको संख्या १८ पुग्यो, सबैको सनाखत दशैं मनाउन बुटवल लगाएतबाट गएका गाउँमै रोकिए वर्षाले दाङमा घर भत्कियो अब चन्द्रमामा बिरुवा उब्जनी गर्ने बुटवल-पाल्पा सडक अवरुद्ध, पुर्व-पश्चिम राजमार्ग विद्युत पोल ढलेर रोकियो काठमाडौंको चन्द्रागिरिमा पहिरो : एकै परिवारका तीनजनाको मृत्यु आज पनि लुम्बिनीसहित चार प्रदेशमा भारी वर्षा अम्बानी परिवारलाई मार्ने धम्की दिने व्यक्ति पक्राउ राप्तीको बाढीले तीन सयभन्दा बढी घर डुबायो अक्षर चिन्दै आमाहरु, अब कसैको सहारा लिनु पर्दैैन १६ जनाको मृत्यु , ३३ घाइते भएको बारा बस दुर्घटना: बसको ब्रेक फेल भएपछि चालक हाम फालेका थिए बलात्कार आरोपी प्रहरी निरीक्षकलाई छुटाउन भरत शाहसहित कांग्रेस नेता सक्रिय बारा बस दुर्घटना : मृतक १६ मध्ये १४ को पहिचान खुल्यो (नामावलीसहित) ४० प्रतिशत हिस्सा दिनु पर्ने कोइराला समुहको ठहर