२ जेष्ठ २०७९, सोमबार

May 16, 2022

असार ३,

Advertisement

काठमाडौँ । भूमि व्यवस्थापनलाई आधुनिकीकरण र सांस्कृतिक परम्परालाई अझ व्यवस्थित गर्न सरकारले गुठी विधेयक ल्याएको छ । गुठी आयस्ता उपभोग गर्ने तर काम नगर्ने प्रवृत्तिले गुठी क्षेत्र अव्यवस्थित बनेको छ । सुधारका लागि संसद्मा पुगेको गुठी विधेयकका विरोधमा र समर्थनमा सडकमा जानेक्रम जारी छ ।


दाङमा किसानहरू समर्थनमा धर्ना दिइरहेका छन् भने काठमाडौँ उपत्यकामा विरोधको जुुलुस निस्किरहेको छ । गुठीमा तल्लो तह र कामदारको शोषण हुने गरेको तर स्रोत हात पार्ने माथिल्लो तहले आयस्तामा हालीमुहाली गर्ने गरेको छ । यसले गर्दा तल्ला तहले क्रमशः काम छोड्दै गएर गुठी प्रणाली पनि तहसनहस हुँदै गएको कतिपयको अनुभव छ । पशुपति वज्रघरमा रणोद्धीप सिंहको श्राद्धमा पकाउनुपर्ने १२ वटा बोका अभ्यागतले खानै नपाउने तर १२ वटा बोका वर्षमा बुझिलगेको हिसाब भने देखिने गरेको पशुपति वज्रघरका पञ्चराम महर्जन बताउनुहुन्छ । उहाँ गुठीको प्रचलित पद्धतिमा व्यापक परिवर्तन आवश्यक भएको बताउनुहुन्छ ।


नेपाल गुठी संरक्षण पुचःका महासचिव भरतमणि जङ्गमका अनुसार विधेयकका केही बुँदा संशोधन हुन्छ भन्ने विषयमा केही दिनअघि भूमि, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालयसँग केही गुठियारले विमर्श गरेका थियो । उहाँ गुठी विधेयकको विषय वार्ताबाट समाधान गर्नुपर्ने बताउनुहुन्छ । सरकारले गुठी विधेयकले परम्परामा हस्तक्षेप नगरेको र भूमि व्यवस्थापनलाई आधुनिकीकरण गर्न खोजेको स्पष्ट पार्दै आएको छ । नेपाल सरकारका प्रवक्ता एवं सूचना तथा सञ्चारमन्त्री गोकुलप्रसाद बाँस्कोटाले गुठी विधेयकले परम्परामा हस्तक्षेप नगरेको स्पष्ट पार्नुभएको छ ।

नेपाल गुठी संरक्षण पुचःका संस्थापक सदस्य एवं गुठीविद् डा. गोविन्द टन्डन भने यो ऐन जस्ताको तस्तै पारित भए गुठियारको हक स्वतः समाप्त हुने बताउनुहुन्छ । उहाँले नागरिक समाजबाट आएका केही प्रश्न सांस्कृतिक पक्षसँग जोडिएको र केही सामन्ती उत्पादन सम्बन्धलाई सुुधार गर्ने हिसाबले आएको बताउनुभएको छ । उहाँले गुठी, बेठी, हलिया, कमलरी अनेक प्रथाले सामन्तवादको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक चरित्रको प्रतिनिधत्व गर्दै आएकोले तिनको सुधारमा विधेयक आएको स्पष्ट पार्नुभएको छ ।

थरी–थरीका गुठी


गुठी पनि एकै प्रकारका छैनन् । विधेयकबारे बहस हुँदा मुख्य समस्या र अन्योल यसैमा देखिएको छ । विधेयकले सबै गुठीलाई एउटै डालोमा हालेजस्तो देखिएको छ । यद्यपि सरकारी अधिकारीहरूको व्याख्या र अभिव्यक्तिले भने यस्तो महसुस गराउँदैन । विधेयकको विरोध गरिरहेकाले यसबाट धर्म तथा परम्परागत संस्कारमा असर पर्ने आरोप लगाउँदै आएको छ । सरकारी अधिकारीहरू भने विधेयकले यस्तो कुनै समस्या नल्याउने दाबी गरिरहेका छन् ।
गुठी अधिनस्थ– गुठी जग्गामा मोही भएको कुत पोत मोहीले गुठी संस्थान वा तोकिएको मालपोत कार्यालयमा बुझाउनुपर्ने । छुट गुठी– देवस्थलको आय गुठियारले खर्च गरेर बाँकी रहेको सलामी राज्यलाई तिर्नु बुझाउनुपर्ने । अमानत गुठी– यो राजगुठी राज्यले नै सञ्चालन व्यवस्थापन गर्ने, व्यक्तिले नगर्ने । गुठी तैनाथी– मोही नलाग्ने, जग्गामा कसैको स्वामित्व नरहने तर कमाएको बालीसम्म गुठियारले भोग गर्न पाउने । निजी गुठी– निश्चित परिवारभित्र नै व्यवस्थापन हुने निजी गुठीमा राज्यको कुनै हस्तक्षेप नहुने ।


अभिलेखमा मात्र सीमित कतिपय गुठी


देशभर रहेका कतिपय गुठी अभिलेखमा भए पनि यथार्थमा ती गुठी भने छैनन् । मुलुकभर रहेका दुई हजार ८० यस्ता गुठीमध्ये अधिकांश गुठी प्रायः निष्क्रिय छन् भने कतिपयको नामोनिसान छैन । केन्द्रीय गुठी लगत तथा अभिलेख शाखा कार्यालय भद्रकालीका अनुसार अभिलेखमा भएका तर कार्यान्वयनमा नभएका महŒवपूर्ण गुठी तल दिइएको छ । धारापाटी गुठी– नरदेवी दमाईटोलमुन्तिरको धारामा पानी व्यवस्था गर्ने, सफाइ गर्ने, झाडुबढारु गर्ने गुठी गुठियारलाई आयस्ताबापत १२ रोपनी जग्गा व्यवस्था छ । ढुङ्गेधारा गुठी– स्वयम्भू ठ्यास्फूमा बनेको ढुङ्गेधारा संरक्षण तथा चालू राख्ने गुठी गुठियारलाई आयस्ताबापत सात रोपनी जग्गा व्यवस्था छ ।


तत्कालीन माहिली रानीसाहेबबाट राखेको बौद्धधारा गुठी– धारा संरक्षणका लागि गुठियारलाई आयस्ताबापत राखेको बौद्धको दुई रोपनी जग्गा छ । टुँडिखेल सुन्धारा गुठी– धारा र परिसर मर्मतसम्भार सरसफाइलगायतका लागि गुठियारलाई आयस्ताबापत राखिएको २५ रोपनी १२ आना जग्गा । चाँगुधारा गुठी– पानीको व्यवस्थापन सरसफाइका लागि आयस्ताबापत ५३ रोपनी जग्गा वीर अस्पताल गुठी– तीस रोपनीभन्दा बढी जग्गा । तीनधारा पाठशाला गुठी– जग्गा राजधानीको मध्ये भागमा रहेका तीनधारा पाठशालाको पनि उपत्यकामा ३० रोपनीभन्दा बढी जमिन भए पनि त्यो कहाँ छ थाहा छैन ।


यसैगरी रणमुक्तेश्वर बगैँचा गुठी, तत्कालीन श्री ५ को नयाँ वायुदेवता गुठी, चाबहिलबाट चलाउने नागेचा प्याँख गुठी, विद्यार्थी खुवाउने गुठी, धोबीखोला फलामे देशीपुल गुठीको पनि जमिन भए पनि जानकारीमा छैन । यसैगरी बुबुधाइ रत्नकुमारीको श्राद्ध गुठीलगायत तत्कालीन श्री ३ र कमान्डिङ जनरल र तीनका दर्जनौँ रानीको श्राद्ध गुठी, पशुपति दर्शन गर्न आउनेलाई चियापान गुठी, आर्यघाट पारी दाउरा गुठी, सिस्नेरी पाठशाला गुठी, अपाङ्ता भएका गरिब गुरुवालाई पशुपतिमा खुवाउने गुठीको पनि जमिन कहाँ के कति छ जानकारीमा नभएको गुठी सम्बद्ध व्यक्तिहरू बताउँछन् ।


पशुपति दक्षिणामूर्ति अगाडि टुटेधारा गुठी, पशुपतिका बाँदरलाई रोजन्दा मकै खुवाउने, गोकर्ण गजाधर गुठी, पकनाजेल गाई गुठीलगायतका सयौँ गुठी अस्तित्वमा छैनन् । यस्तै बागमती, विष्णुमती, इच्छुमती, रुद्रमती, बल्खु, हनुमन्तेलगायतका खोलामा वर्षामा खोला तर्न र फड्के साँघु राख्नका लागि गुठियारलाई आयस्ताबापत राखिएका पचासौँ रोपनी जग्गा तथा उपत्यकमा रहेका प्रायः सबै देवस्थलका नित्य भजन गुठी र राजराजेश्वरी जितजङ्प्रकाशेश्वरमा नित्य सहनाई बजाउने गुठीको पनि नामोनिसान नभएको गुठी लगत तथा अभिलेख कार्यालयका प्रमुख राजेन्द्र दाहाल बताउनुहुन्छ । – सरोज आचार्य /गोरखापत्र अनलाइन

प्रतिकृया दिनुहोस्

Flash News

पहिलो टी-२० मा युगान्डासँग नेपाल १२ रनले पराजित संसदको भोलिबाट ११औँ अधिवेशन सुरु हुने, यस्तो छ कार्यसूची ओलीले राम नेपालमा जन्मेको दाबी गरिरहँदा मोदीले भने– भारतमा भव्य राम मन्दिर बन्दा नेपाली पनि उत्तिकै खुसी छन् २२ वर्षीय राजाबाबुले गाउँपालिका अध्यक्ष जिते मोदीको भ्रमणले लुम्बिनीलाई विश्वभर थप परिचित तुल्याउँछ : प्रम देउवा बुटवलमा खेलराज पाण्डेय बाबुराम भट्टराई भन्दा २१६३ मतले अघि छत्रदेव गाउँपालिकाको अध्यक्ष कांग्रेस र उपाध्यक्ष एमालेले जित्यो कतै १ भोट, कतै शून्य तिलोत्तमामा चापागाईँ खाँण भन्दा ८ मतले अघि चुनाव चिन्ह दाङमा दुई पालिकाका र ३९ वडाको नतिजा सार्वजनिक भक्तपुरमा नेमकिपाको ‘क्लिन स्विप’ विजयी उत्सव मनाउन आउँदै गरेको गाडीमा करेन्ट लागेर मृत्यु हुनेको सनाखत एमालेले सत्ता गठबन्धनमाथि लगाएको आरोपप्रति कांग्रेसको आपत्ति, ‘नतिजाले एमाले अत्तालियो’ भारतीय प्रधानमन्त्री माेदीकाे भ्रमणले लुम्बिनी क्षेत्रका बजार बन्द देउवा र मोदीद्वारा संयुक्त रुपमा ‘बुद्धिस्ट कल्चर एण्ड हेरिटेज सेन्टर’ को शिलान्यास शुद्धोधन गाउँपालिका–४ को वडाध्यक्षमा कांग्रेसका अधिकारी विजयी विजयी उत्सव मनाउन आउँदै गरेको गाडीमा करेन्ट लागेर २ जनाको मृत्यु स्थापितभन्दा बालेन २८७५ मतले अगाडि गोरखामा एमाले उम्मेदवार १ मतअन्तरले विजयी भएपछि तनाव, सर्वदलीय बैठक बस्दै